Στον κόσμο της σύγχρονης κινηματογραφίας, η έννοια της «καλλιτεχνικής ελευθερίας» χρησιμοποιείται συχνά, ως εύκολη δικαιολογία για αλλοιώσεις που ξεπερνούν τα όρια της δημιουργικής παρέμβασης. Όταν όμως το σημείο εκκίνησης είναι η Οδύσσεια του Ομήρου, το ζήτημα παύει να είναι απλά «δημιουργία». Αγγίζει τον πυρήνα της ιστορικής μνήμης, της ταυτότητας και της πολιτιστικής ευθύνης.
Η προσέγγιση του Κρίστοφερ Νόλαν δε φαίνεται να περιορίζεται σε μια σύγχρονη ανάγνωση του έπους. Αντιθέτως, προβάλλει μια μετατόπιση που αλλοιώνει τα βασικά δομικά στοιχεία του ομηρικού κόσμου. Η Οδύσσεια δεν είναι ένα σύνολο επεισοδίων για κινηματογραφική εκμετάλλευση· είναι ένα συνεκτικό αφήγημα βαθιά ανθρώπινο, όπου η νοσταλγία, η επιμονή και η επιστροφή λειτουργούν ως καθολικά σύμβολα. Όταν αυτά αντικαθίστανται από εντυπώσεις, και αφηγηματικά τεχνάσματα, το αποτέλεσμα δεν είναι πρωτοτυπία — είναι ωμή παραχάραξη.
Ο Οδυσσέας, ως μορφή, δεν είναι ένας απλός «ήρωας δράσης». Είναι ο άνθρωπος που αγωνίζεται, που σφάλλει, που αντέχει και, πάνω απ’ όλα, που επιθυμεί να επιστρέψει. Η αποδόμηση αυτής της διάστασης, προς όφελος μιας αποστειρωμένης, ψυχρής αφήγησης, αφαιρεί από το έργο την ψυχή του. Το επικό μετατρέπεται σε τεχνικό, και το συμβολικό σε επιφανειακό.
6,5 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΕΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ
Ωστόσο, το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό, όταν η συγκεκριμένη παραγωγή δεν αποτελεί απλώς μια ιδιωτική πρωτοβουλία, αλλά ενισχύεται οικονομικά με δημόσια χρήματα. Η απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης, μέσω του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, να στηρίξει την παραγωγή με 6,5 εκατομμύρια ευρώ, εγείρει εύλογα ερωτήματα. Δεν πρόκειται απλώς για επένδυση στην κινηματογραφική βιομηχανία· πρόκειται για χρηματοδότηση ενός συγκεκριμένου τρόπου παρουσίασης της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Προς ενημέρωση, τα 6,5 εκ. ευρώ είναι ποσοστό επιστροφής χρημάτων, βασιζόμενα στα 16,5 εκατομμύρια ευρώ που ξοδεύτηκαν στα γυρίσματα που έγιναν στη Μεσσηνία.
Αναρωτιέμαι, αν η κυβέρνηση γνώριζε την αλλοίωση της Οδύσσειας του Ομήρου, που θα παρουσιάσει στις κινηματογραφικές οθόνες του κόσμου ο Νόλαν τον ερχόμενο Ιούλιο. Γνώριζε, μεταξύ άλλων, ότι η Ωραία Ελένη και η Κλυταιμνήστρα θα ήταν «σκούρα… σαν τον Μοχάμεντ Αλί» και ο Αχιλλέας ο «κοντός με τη… γραβάτα»;
Και εδώ τίθεται το ουσιώδες ερώτημα: Ποια ακριβώς Οδύσσεια επιδοτείται; Είναι η Οδύσσεια του Ομήρου ή μια αλλοιωμένη εκδοχή που εξυπηρετεί τις ανάγκες ενός διεθνούς blockbuster; Διότι η κρατική χρηματοδότηση δεν είναι ουδέτερη πράξη. Συνεπάγεται έγκριση, νομιμοποίηση και, σε τελική ανάλυση, συνευθύνη.
Σε μια εποχή όπου η πολιτιστική πολιτική οφείλει να λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας της ταυτότητας και της ιστορικής συνέχειας, η επιλογή αυτή δημιουργεί μια επικίνδυνη εικόνα: ότι η Ελλάδα όχι μόνο ανέχεται αλλά και επιδοτεί την αποδόμηση των ίδιων της των συμβόλων. Η ομηρική παράδοση, η οποία αποτελεί θεμέλιο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «πρώτη ύλη» προς εξαγωγή και αναδιαμόρφωση χωρίς όρους.
Βεβαίως, η ανάγκη προσέλκυσης διεθνών παραγωγών και η ενίσχυση της κινηματογραφικής δραστηριότητας, είναι θεμιτοί στόχοι. Όμως δεν μπορεί να επιτυγχάνονται εις βάρος της ουσίας. Η ανάπτυξη δεν επιτρέπεται να μετατρέπεται σε έκπτωση αξιών. Όταν το οικονομικό κίνητρο υπερισχύει της πολιτιστικής ευθύνης, τότε το αποτέλεσμα είναι μια επικίνδυνη ισορροπία που τελικά καταλήγει σε απώλεια ταυτότητας.
Η κινηματογραφία έχει τη δύναμη να ανανεώνει, να εμπλουτίζει και να φέρνει τα κλασικά έργα κοντά σε νέες γενιές. Αυτή η δύναμη, όμως, προϋποθέτει σεβασμό. Χωρίς αυτόν, μετατρέπεται σε εργαλείο παραπληροφόρησης και απλοποίησης.
Η Οδύσσεια δε χρειάζεται «επανεφεύρεση». Χρειάζεται κατανόηση, εμβάθυνση και ευθύνη. Και όταν το ίδιο το κράτος επιλέγει να επενδύσει σε μια εκδοχή που απομακρύνεται από το αυθεντικό πνεύμα του έργου, τότε το ζήτημα δεν είναι απλώς καλλιτεχνικό. Είναι βαθιά πολιτικό και, τελικά, εθνικό.
Ακόμα δεν μπορώ να καταλάβω, τι ώθησε τον Νόλαν να παραχαράξει την Οδύσσεια. Μήπως τα «πήρε» και από τη γειτονική Τουρκία, που εδώ και δεκαετίες προβάλει τα αρχαία μνημεία μας που βρίσκονται στη χώρα της, ως Τουρκικά;
Η ελληνική κυβέρνηση έχει υποχρεώσει – τώρα που όλοι γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες και το ύψος της παραχάραξης της Οδύσσειας του Ομήρου – να προβεί σ’ επίσημη διαμαρτυρία εκεί που πρέπει. Σίγουρα, δεν μπορεί ν’ αλλάξει την ταινία, που ήδη είναι έτοιμη για προβολή, αλλά η διαμαρτυρία της θα είναι για προσεχείς παραγωγές, με σκοπό την παραχάραξη ιστορικών γεγονότων.
«ΑΛΛΕΡΓΙΑ» ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ
Το Σάββατο 23 Μαΐου, η Ελληνική Κοινότητα Μείζονος Μόντρεαλ εόρτασε τα 50 χρόνια του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου. Η εορτή που συντονίστηκε από τους εθελοντές της εκκλησιαστικής επιτροπής του «Αγίου Νικολάου» αν και είχε επιτυχία προσέλευσης ατόμων και χορηγών, ήταν ανεπαρκής το να αναγνωρίσει την Ιστορία του ναού και όλους αυτούς που μόχθησαν σε δύσκολους καιρούς, να ιδρύσουν τον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου και την Ελληνική Ορθόδοξο Κοινότητα του Λαβάλ.
Προσωπικά περίμενα να τιμηθούν όλοι οι πρώην πρόεδροι που υπηρέτησαν με ζήλο και με πίστη την Ελληνική Ορθόδοξο Κοινότητα του Λαβάλ, η οποία ενώθηκε το 2010 με την Ελληνική Κοινότητα του Μόντρεαλ, η οποία μετονομάστηκε σε Ελληνική Κοινότητα Μείζονος Μόντρεαλ.
Είναι απαράδεκτο να ξεχνιέται η Ιστορία της ίδρυσης του «Αγίου Νικολάου» και των συντελεστών της, τα χρόνια της Ελληνικής Ορθόδοξου Κοινότητας του Λαβάλ.
Αυτά για την Ιστορία. Τα υπόλοιπα στο πρόγραμμα μου ΚΑΛΗΜΕΡΑ ΠΑΤΡΙΔΑ, όπου αυτή την εβδομάδα φιλοξενούμε τον κ. Κώστα Μυλωνόπουλο, έναν από τους πρώτους προέδρους και συντελεστές της ίδρυσης του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου. Και στο πρόγραμμα 7 Ιουνίου ευελπιστούμε να φιλοξενήσουμε τον κ. Γιάννη Αμανατίδη, που επί προεδρίας του, μεταξύ άλλων, ίδρυσε το σχολείο Δημοσθένης, που πρόσφερε ΔΩΡΕΑΝ τρίγλωσση εκπαίδευση και που επί πολλά χρόνια το μόνο που πλήρωνε η Κοινότητα ήταν η συντήρηση του.
