Η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, να εγκρίνει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαμάχη για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στην Ανατολική Μεσόγειο. Η κίνηση προκάλεσε την έντονη αντίδραση της Αθήνας και την παρέμβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ η Άγκυρα την υποδέχθηκε θετικά, εκτιμώντας ότι ενισχύει τη συνεργασία της με τη Λιβύη.
Η εξέλιξη αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς αφορά μια συμφωνία που αμφισβητείται από την Ελλάδα και την Κύπρο και επηρεάζει το σχεδιασμό ενεργειακών και άλλων υποδομών στην περιοχή. Παράλληλα, αναδεικνύει τη σημασία των εσωτερικών πολιτικών ισορροπιών στη Λιβύη, αλλά και τις διαφορετικές προσεγγίσεις των εμπλεκόμενων πλευρών ως προς το διεθνές δίκαιο της θάλασσας.
Η ΝΕΑ ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΛΙΒΥΗΣ
ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ
Το μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019 στην Κωνσταντινούπολη, μεταξύ της τουρκικής κυβέρνησης και της τότε Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης, με αντικείμενο την οριοθέτηση θαλάσσιων περιοχών στη Μεσόγειο. Τέθηκε σε ισχύ το Δεκέμβριο του ίδιου έτους και καταχωρίστηκε στη Γραμματεία των Ηνωμένων Εθνών.
Η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης αποτελεί σημαντική πολιτική εξέλιξη, καθώς το συγκεκριμένο σώμα είχε απορρίψει προηγουμένως τη συμφωνία. Σύμφωνα με το λιβυκό πρακτορείο ειδήσεων, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας με έδρα την Τρίπολη χαιρέτισε επίσης την έγκριση, καθώς και την ανάκληση των σχετικών αποφάσεων του 2020 που απέρριπταν τα μνημόνια συνεργασίας με την Τουρκία.
Η Αθήνα απέρριψε την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι το μνημόνιο παραβιάζει το διεθνές δίκαιο της θάλασσας και τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών επισήμανε, ότι η συμφωνία αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών σε θαλάσσιες ζώνες και ότι η γεωγραφία δεν μπορεί να μεταβληθεί με μονομερείς αποφάσεις.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Αθήνα υπογράμμισε ότι έχει ήδη συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Ιταλία και την Αίγυπτο, στη βάση των κανόνων του διεθνούς δικαίου. Παράλληλα, γνωστοποίησε ότι έχει ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της και ότι θα λάβει τα κατάλληλα μέτρα για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, χαιρέτισε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, υποστηρίζοντας ότι το μνημόνιο διασφαλίζει τα δικαιώματα και τα συμφέροντα των δύο χωρών, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και την αρχή της ευθυδικίας. Η Άγκυρα εκτιμά ότι η εξέλιξη ενισχύει τις διμερείς σχέσεις και τη συνεργασία στην περιοχή.
Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ
Η νέα εξέλιξη προκάλεσε και την αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε κοινή δήλωσή τους στις 20 Οκτωβρίου, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εξέφρασαν τη λύπη τους για την έγκριση του μνημονίου, επαναλαμβάνοντας ότι η συμφωνία δε συνάδει με το διεθνές δίκαιο της θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών.
Η ευρωπαϊκή τοποθέτηση επαναφέρει τη θέση που είχε διατυπώσει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ήδη από το Δεκέμβριο του 2019, όταν είχε καταδικάσει το μνημόνιο και είχε εκφράσει την αλληλεγγύη του προς την Ελλάδα και την Κύπρο. Η επανάληψη της ίδιας θέσης καταδεικνύει, ότι η ΕΕ εξακολουθεί να θεωρεί τη συμφωνία προβληματική ως προς τις συνέπειές της για τα δικαιώματα τρίτων χωρών.
Ωστόσο, η ευρωπαϊκή αντίδραση δεν αναιρεί την ανάγκη διπλωματικών χειρισμών με τη Λιβύη. Η χώρα παραμένει σημαντικός παράγοντας για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στη Μεσόγειο, ενώ οι εσωτερικές πολιτικές της ισορροπίες επηρεάζουν άμεσα τις σχέσεις της με την Ελλάδα, την Τουρκία και τις υπόλοιπες χώρες της περιοχής.
Η ΔΙΑΦΩΝΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΖΩΝΕΣ
Στον πυρήνα της αντιπαράθεσης βρίσκεται η διαφορετική ερμηνεία των κανόνων που διέπουν την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης (ΑΟΖ). Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα νησιά της διαθέτουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Τουρκία, η οποία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση, προβάλλει διαφορετικές θέσεις για την οριοθέτηση και την επήρεια των νησιών, ιδίως όταν αυτά βρίσκονται κοντά στις τουρκικές ακτές.
Η οριοθέτηση, πάντως, δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη γενική αναγνώριση δικαιωμάτων σε θαλάσσιες ζώνες. Στις περιπτώσεις επικαλυπτόμενων διεκδικήσεων, η χάραξη ορίων μπορεί να απαιτεί συνεκτίμηση της γεωγραφίας και άλλων σχετικών περιστάσεων, με στόχο την επίτευξη δίκαιης λύσης βάσει των εφαρμοστέων κανόνων διεθνούς δικαίου.
Το μνημόνιο του 2019 αποτυπώνει τις θέσεις της Τουρκίας και της τότε λιβυκής κυβέρνησης, αλλά δεν επιλύει τη διαφορά τους με την Ελλάδα. Η καταχώρισή του στον ΟΗΕ δε συνιστά από μόνη της διεθνή δικαστική επικύρωση του περιεχομένου του, ούτε καθορίζει τα δικαιώματα τρίτων κρατών.
Η νομική αξιολόγηση των συνεπειών του πρέπει, επομένως, να διακρίνεται από την πολιτική αντιπαράθεση που προκαλεί. Η Αθήνα αμφισβητεί τη νομιμότητά του, ενώ η Άγκυρα και η λιβυκή πλευρά υπερασπίζονται τη συμφωνία επικαλούμενες το διεθνές δίκαιο.
Η ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ
ΟΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ
Η διαμάχη δεν περιορίζεται στη νομική ερμηνεία των θαλάσσιων ζωνών. Συνδέεται επίσης με την προοπτική αξιοποίησης ενεργειακών πόρων, την ανάπτυξη υποδομών και το σχεδιασμό θαλάσσιων και ενεργειακών διαδρομών στην Ανατολική Μεσόγειο. Ενδεικτική είναι η υπόθεση του Great Sea Interconnector, του έργου ηλεκτρικής διασύνδεσης που αποσκοπεί στη σύνδεση της ηπειρωτικής Ελλάδας με την Κύπρο και, σε επόμενο στάδιο, με το Ισραήλ. Το έργο έχει αντιμετωπίσει καθυστερήσεις, μεταξύ άλλων εξαιτίας των θαλάσσιων διαφορών, ενώ η Τουρκία επικαλείται το μνημόνιο με τη Λιβύη για να αμφισβητήσει ερευνητικές δραστηριότητες σε συγκεκριμένες περιοχές. Η ελληνική πλευρά απορρίπτει αυτή την προσέγγιση.
Οι ενεργειακές προοπτικές ενισχύουν τη στρατηγική σημασία της περιοχής, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλες οι διπλωματικές κινήσεις υπαγορεύονται αποκλειστικά από οικονομικά συμφέροντα. Οι θαλάσσιες διεκδικήσεις συνδέονται και με την περιφερειακή επιρροή, τις σχέσεις ασφαλείας και τις συνεργασίες μεταξύ κρατών.
Για την Ελλάδα, η διατήρηση στενών σχέσεων με την ΕΕ και η ενίσχυση των περιφερειακών συνεργασιών, αποτελούν βασικά εργαλεία για την προώθηση των θέσεων της. Για την Τουρκία, το μνημόνιο διατηρεί τη σημασία του ως μέσο διεκδίκησης ρόλου στο σχεδιασμό της Ανατολικής Μεσογείου.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΛΙΒΥΗΣ ΚΑΙ
ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΒΗΜΑΤΑ
Η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων αναδεικνύει τη σημασία της Λιβύης στις περιφερειακές εξελίξεις. Η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολιτικές και θεσμικές προκλήσεις, παρά τις προσπάθειες προσέγγισης μεταξύ διαφορετικών κέντρων εξουσίας. Η σύγκλιση των θέσεων των δύο βασικών πολιτικών πόλων ως προς το μνημόνιο, μπορεί να διευκολύνει τη συνεργασία με την Τουρκία, χωρίς να συνεπάγεται αυτομάτως επίλυση των διαφορών με την Ελλάδα.
Για την Αθήνα, η διατήρηση διαύλων επικοινωνίας με τις λιβυκές αρχές και η επιδίωξη συμφωνίας για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, παραμένουν σημαντικές προτεραιότητες. Μια συμφωνία Ελλάδας – Λιβύης θα μπορούσε να συμβάλει στην αποσαφήνιση των εκατέρωθεν διεκδικήσεων, εφόσον βασιστεί στους εφαρμοστέους κανόνες διεθνούς δικαίου. Δε θα εξάλειφε, ωστόσο, αυτομάτως την ελληνοτουρκική διαφορά.
Η νέα εξέλιξη καθιστά σαφές, ότι η υπόθεση του τουρκολιβυκού μνημονίου δεν αφορά μόνο τις διμερείς σχέσεις των δύο χωρών που το υπέγραψαν. Αγγίζει ευρύτερα ζητήματα δικαιωμάτων στη θάλασσα, περιφερειακής ασφάλειας και ενεργειακού σχεδιασμού.
Το επόμενο διάστημα, κρίσιμο θα είναι το πώς θα εφαρμοστεί πολιτικά η απόφαση της λιβυκής Βουλής, ποιες διπλωματικές πρωτοβουλίες θα αναλάβουν η Αθήνα και η Άγκυρα και αν θα διαμορφωθούν προϋποθέσεις για ουσιαστικό διάλογο. Η υπεράσπιση των θέσεων κάθε πλευράς και η αποτροπή περαιτέρω έντασης, θα εξακολουθήσουν να αποτελούν βασικές προκλήσεις για την Ανατολική Μεσόγειο.
© EPOCH TIMES
