Οι ηγεμονικές αξιώσεις της Τουρκίας δεν αφήνουν περιθώρια ουσιαστικής και αποδεκτής διαπραγμάτευσης

Τη Δευτέρα 25 Ιανουαρίου επανεκκίνησαν στην Κωνσταντινούπολη οι διερευνητικές επαφές μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, αποτελώντας τον 61ο γύρο μίας διαδικασίας, η οποία δρομολογήθηκε το μακρινό -από κάθε άποψη- 2002.

Δρ. Χρήστος Ζιώγας*

Οι διερευνητικές επαφές αποτέλεσαν απόφαση των κεμαλικών κομμάτων, στα πλαίσια της ενταξιακής πορείας της Τουρκίας στην ΕΕ, καθώς και της τότε ελληνικής κυβέρνησης, θεωρώντας τες τον καλύτερο τρόπο εξομάλυνσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Εν τέλει, από την τουρκική πλευρά τις διερευνητικές επαφές διεξήγαγε το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, το οποίο κυβερνά αδιαλείπτως τη χώρα από το Νοέμβριο του 2002.
Τις δύο περίπου δεκαετίες που μεσολάβησαν από την πρώτη συνάντηση, έχουν διεξαχθεί 60 γύροι επαφών, χωρίς σταθερή συχνότητα και φθίνουσα περιοδικότητα. Υπήρξαν χρονιές κατά τις οποίες πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από δέκα συναντήσεις των ομάδων επαφής και άλλες κατά τις οποίες έλαβε χώρα μόνο μία. Είναι γνωστό ότι κατά την τελευταία πενταετία είχαν διακοπεί εντελώς.
Χαρακτηριστικό είναι πως τα πρώτα έτη ήταν εντατικότερες: έως το τέλος του 2004 είχαν πραγματοποιηθεί 27 γύροι επαφών, στα τέλη του 2010 ανέρχονταν στους 48, ενώ έφτασαν τους 60 την 1η Μαρτίου του 2016.
Αναμφίβολα έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά σχετικά με την εξέλιξη των διερευνητικών επαφών και τις «χαμένες ευκαιρίες επίλυσης» των ελληνοτουρκικών διαφορών.
Προσπαθώντας να αποτιμήσουμε τους προηγούμενους 60 γύρους διερευνητικών επαφών παρατηρούμε ότι:
ΠΡΩΤΟΝ, η Τουρκία προσέγγισε στις διερευνητικές ως μέσο εξομάλυνσης των διμερών σχέσεων, όσο η προοπτική ένταξής της στην ΕΕ -έστω και στο απώτατο μέλλον- ήταν σχετικά υπαρκτή.
ΔΕΥΤΕΡΟΝ, στο βαθμό που δεν είχαμε αλλαγή στη διακυβέρνηση της γειτονικής χώρας, η κυβερνητική εναλλαγή ΠΑΣΟΚ και ΝΔ επηρέασε τη συχνότητα των επαφών.
ΤΡΙΤΟΝ, στις αρχές του 2016 η Άγκυρα τις διέκοψε για σχεδόν πέντε χρόνια. Διαφαίνεται πως εξελικτικά οι διερευνητικές επαφές εργαλειοποιήθηκαν από την τουρκική εξωτερική πολιτική κι όταν θεωρήθηκαν περιττές, ο Τούρκος Πρόεδρος αποφάσισε να τις αναστείλει.
Ως εικασία και προσωπική άποψη θεωρώ ότι, αν δεν είχε μεσολαβήσει το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του Ταγίπ Ερντογάν τον Ιούλιο του 2016, η Τουρκία θα είχε ξεδιπλώσει την αναθεωρητική της πολιτική στην ανατολική Μεσόγειο νωρίτερα του 2019.
Σχετικά με την επανέναρξή τους, η ελληνική κυβέρνηση δεν είχε τη διπλωματική πολυτέλεια να τις αποφύγει.
ΠΡΩΤΟΝ, η Αθήνα χρειάζεται χρόνο για να ανατάξει την επιχειρησιακή ετοιμότητα και να προβεί στην ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεών της.
ΔΕΥΤΕΡΟΝ, μία ελληνική άρνηση θα επέφερε μεγαλύτερη απροθυμία επιβολής κυρώσεων έναντι της Άγκυρας, από τους διστακτικούς εταίρους στην ΕΕ.
ΤΡΙΤΟΝ, όλοι αναμένουν πώς η νέο-εκλεγείσα αμερικανική κυβέρνηση θα προσεγγίσει την Τουρκία.
Βέβαια, τα προαναφερθέντα δε δικαιολογούν τη ζέση ορισμένων, σχεδόν να πανηγυρίσουν για την επανέναρξη μίας διαδικασίας για την οποία οφείλουμε να είμαστε τουλάχιστον φειδωλοί, ως προς τα αποτελέσματά της.
Στο βαθμό που η Τουρκία βρίσκεται υπό πίεση, η αποδοχή της επανέναρξης των διερευνητικών συναντήσεων εκ μέρους της, δεν αποτυπώνει την ειλικρινή βούλησή της, αλλά συνιστά περισσότερο προϊόν επιβολής.
Αναμένοντας τους επόμενους γύρους -ο 62ος θα λάβει χώρα στην Αθήνα σε ημερομηνία που θα καθοριστεί- η ελληνική κοινωνία διερωτάται τί να αναμένει από τις διερευνητικές επαφές.
Αν οι δύο πλευρές τηρήσουν τα λεγόμενά τους, οι διερευνητικές θα καταλήξουν με βεβαιότητα σε αδιέξοδο.
Η πρόβλεψη περί της βραχύβιας διάρκειας ερείδεται στις δηλώσεις της ελληνικής κυβέρνησης πως συζητά μόνο για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, αν και ενίοτε χρησιμοποιείται πιο διευρυμένη -ως προς το επίδικο- φρασεολογία, λέγοντας περί θαλασσίων ζωνών, δήλωση που δύναται να ερμηνευθεί ότι η συζήτηση θα αφορά και την αιγιαλίτιδα ζώνη.
Αντιθέτως, η Τουρκία διατρανώνει προς κάθε κατεύθυνση, ότι θα τεθούν υπό διαπραγμάτευση όλα τα ζητήματα που προσδιορίζει ως διμερείς διαφορές.
Το γεγονός όμως που προκαλεί αλγεινή εντύπωση, σε μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας, είναι η – στα όρια της εμμονής – προτροπή συγκεκριμένων κύκλων, σχετικά με την «ανάγκη υπέρβασης» της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης με σαφώς ετεροβαρή, προς τα ελληνικά συμφέροντα, και εκπτωτικό, προς τις διατάξεις του διεθνούς δικαίου της θάλασσας, τρόπο.
Εξακολουθητικά, παρατηρείται το φαινόμενο να κόπτονται κάποιοι εξ ημών για τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στον αιγαιακό χώρο, στην περίπτωση που η Ελλάδα ασκήσει το μονομερές της δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα πέραν των 6 ν.μ., που ισχύουν σήμερα.
Παρακάμπτουν βολικά το γεγονός, ότι η Νέα Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982) για τα διεθνή στενά, τα οποία έχει καθορίσει και αφορούν και το Αιγαίο, προβλέπει τον «πλουν διέλευσης» (transit passage), καθεστώς που εξασφαλίζει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και υπέρ-πτήση, πληρέστερα και σε μεγαλύτερο βαθμό από την προγενέστερη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (Σύμβαση της Γενεύης, 1958).
Παράλληλα, με το πνεύμα ελευθεροπλοΐας που τους διακατέχει, διαρκώς υπομνήσκουν και τις περιβόητες στρατιωτικές ικανότητες της Τουρκίας, ως παράγοντα που οφείλουμε να συνυπολογίσουμε στην προοπτική «επίλυσης» των διμερών μας διαφορών.
Ουσιαστικά επισείουν την απειλή μίας στρατιωτικής ήττας κι ενός πιθανού εδαφικού ακρωτηριασμού της χώρας, αν δε συναινέσουμε σε έναν αλυσιτελή διακανονισμό στο Αιγαίο και δεν απεμπολήσουμε δικαιώματα στην ανατολική Μεσόγειο.
Πέραν των θερινών επιχειρησιακών πεπραγμένων, τα οποία αποδυναμώνουν το εν λόγω επιχείρημα, το νόστιμο είναι ότι αρκετοί από τους τωρινούς υμνητές της στρατιωτικής υπεροχής της Άγκυρας, στις αναλύσεις τους στο πεδίο των διεθνών σχέσεων, είχαν εξοβελίσει τη σημασία της στρατιωτικής ισχύος, ως μία ξεπερασμένη και αταβιστική πρακτική, απολίθωμα ενός παρωχημένου διεθνούς συστήματος.
Ενδεχομένως, αταβιστική ως πρακτική να εξακολουθούν να τη θεωρούν και να είναι, αλλά ξεπερασμένη μάλλον όχι, στο βαθμό που την (επαν)εντάσσουν στην ανάλυσή τους, τουλάχιστον στην περίπτωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
Η ελληνική κυβέρνηση οφείλει να τηρήσει τη δέσμευσή της προς την κοινωνία και την αποφασιστικότητά της προς συμμάχους και εταίρους, ότι συνομιλεί μόνο για τον καθορισμό της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική σκοπό έχει την εξυπηρέτηση των προσδιορισμένων συμφερόντων της κοινωνίας μέσω της υιοθέτησης μίας στρατηγικής, που θα μετατρέψει τα δυνάμει δικαιώματα σε εφαρμοστέα πολιτική.
Αντί ομοθυμαδόν να διακηρύττουμε τη συλλογική μας απόφαση να ασκήσουμε τις πρόνοιες του διεθνούς δικαίου που εξυπηρετούν καλυτέρα τα συμφέροντα της χώρας, πολλοί εξ ημών εμμέσως δικαιολογούν σαφώς παράνομες συμπεριφορές από τη γειτονική χώρα (απειλή χρήσης βίας) και αναπαράγουν αμφιλεγόμενες αιτιάσεις, αποσκοπώντας μάλλον στο να καταστεί η κοινωνία ευμενέστερη στην αποδοχή μέρους των τουρκικών αξιώσεων.
Οι πρόσφατες διαρροές σχετικά με το περιεχόμενο των προηγούμενων γύρων των διερευνητικών επαφών καταδεικνύουν ότι η Ελλάδα είχε εξαντλήσει τα όρια του αποδεκτού κόστους μη άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων, προσδοκώντας ειλικρινά στην εξομάλυνση των διμερών σχέσεων.
Η στάση της Τουρκίας αποδεικνύει ότι και τότε οι επιδιώξεις ήταν μεγαλύτερες -και τελικά δεν επήλθε συμφωνία παρά την ελληνική διαλλακτικότητα- και σήμερα οι ηγεμονικές της αξιώσεις δεν αφήνουν περιθώρια ουσιαστικής και αποδεκτής διαπραγμάτευσης.
Για όσους εμμένουν σε ένα συμβιβασμό, οφείλουν να προσδιορίσουν στην κοινωνία το βαθμό αναλωσιμότητας της ελληνικής κυριαρχίας και των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και να μη διαστρεβλώνουν κανόνες του Νέου Δικαίου της Θάλασσας, προσπαθώντας να αποδυναμώσουν τις ελληνικές θέσεις.

*Διδάσκων Διεθνείς Σχέσεις στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Παν/μίου Αιγαίου και εντεταλμένος Λέκτορας στη Στρατιωτική Σχολή Ευέλπιδων

Τουρκική NAVTEX – Στοχοποίηση του ΥΠΕΞ

Προβληματισμό για τις πραγματικές προθέσεις της Τουρκίας εν όψει της επιστροφής των διερευνητικών επαφών στην Αθήνα προκαλεί η νέα NAVTEX που εξέδωσε η Άγκυρα για διενέργεια ωκεανογραφικών ερευνών στο Αιγαίο, αλλά και η απόπειρα στοχοποίησης του υπουργού Εξωτερικών Νίκου Δένδια με διαρροές σε τουρκικά μέσα.

Μιχάλης Χατζηκωνσταντίνου
(έντυπη έκδοση «Η Ναυτεμπορική»)

Έπειτα από μια δίμηνη περίοδο χωρίς ιδιαίτερες προκλήσεις, που επέτρεψε στην Αθήνα και την Άγκυρα να ξαναπιάσουν το νήμα του διαλόγου, η Τουρκία δείχνει τάσεις επιστροφής σε παραβατικές συμπεριφορές και επιθετική ρητορεία. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η νέα NAVTEX που εκδόθηκε από τη γειτονική χώρα το απόγευμα της Δευτέρας 15/2 για υδρογραφικές έρευνες σε περιοχές δυτικά του Άη Στράτη και της Λήμνου.
Οι έρευνες θα διεξαχθούν από το σκάφος «Τσεσμέ» από τις 18 Φεβρουαρίου μέχρι τις 2 Μαρτίου σε διεθνή ύδατα, αλλά ήδη προκαλούν εύλογες ανησυχίες, τόσο για το timing τους όσο και για το αν αποτελούν προοίμιο για περισσότερες σχετικές κινήσεις.
Ανησυχία προξενεί, όμως, στην Αθήνα και πρόσφατο ρεπορτάζ του τηλεοπτικού δικτύου CNN Turk, το οποίο κατηγορεί τον Έλληνα υπουργό Εξωτερικών, Νίκο Δένδια, ότι επιχειρεί να «σαμποτάρει» τον επόμενο γύρο των διερευνητικών επαφών, ο οποίος έχει συμφωνηθεί να διεξαχθεί στην Αθήνα.
Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, το τουρκικό δίκτυο ανέφερε ότι οι αντιπροσωπείες Ελλάδας και Τουρκίας είχαν συμφωνήσει σε μία κοινή δήλωση για την απόφαση επανάληψης των συνομιλιών μέσα στις πέντε πρώτες ημέρες του Μαρτίου, αλλά ο κ. Δένδιας «έδωσε οδηγίες περί του αντιθέτου, με αποτέλεσμα να σαμποτάρει τη διαδικασία». Βάσει του ίδιου ρεπορτάζ που βασίζεται σε τουρκικές πηγές «η στάση του Έλληνα ΥΠΕΞ γνωστοποιήθηκε σε συνομιλητές στην Ε.Ε.» και αξιωματούχοι της Ε.Ε. «συμφώνησαν επίσης ότι η Ελλάδα υπονομεύει τη διαδικασία».

ΥΕΘΑ: ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΤΟΥΡΚΙΑ
Την Τρίτη 16/2, ο υπουργός Άμυνας Νίκος Παναγιωτόπουλος συναντήθηκε με τον Κύπριο ομόλογό του Χαράλαμπο Πετρίδη στο Πεντάγωνο και στη συνέχεια δήλωσε ότι η Ελλάδα παρακολουθεί «στενά και με μεγάλη ανησυχία την αναθεωρητική στάση της Τουρκίας», ενώ σημείωσε ότι: «Δε λησμονούμε τις περσινές έκνομες και αντίθετες προς το διεθνές δίκαιο τουρκικές ενέργειες στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη και στην Αιγιαλίτιδα Ζώνη της Κυπριακής Δημοκρατίας, καθώς και στην ελληνική υφαλοκρηπίδα. Οι ενέργειες αυτές απαιτούν τη μέγιστη επαγρύπνηση και συνεργασία μας για τη διασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας και των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων».
Από την πλευρά του, ο κ. Πετρίδης κατήγγειλε ότι η Τουρκία «συνεχίζει να αδιαφορεί για το διεθνές δίκαιο, διευρύνει την κατοχή στην Αμμόχωστο και εντείνει τις απειλές της, κάνοντας χρήση μορφών υβριδικού πολέμου». Σημειώνεται, ότι στην ατζέντα των συνομιλιών των δύο υπουργών βρέθηκε η ενίσχυση της διμερούς συνεργασίας στον αμυντικό τομέα, το ζήτημα της περιφερειακής συνεργασίας, καθώς και οι προκλήσεις ασφαλείας και σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

ΕΠΕΣΑΝ «ΚΑΜΠΑΝΕΣ» ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ
Εν τω μεταξύ, ο κ. Παναγιωτόπουλος έκανε γνωστό εγγράφως (Τρίτη 16/2) μέσω του κοινοβουλευτικού ελέγχου, ότι επιβλήθηκαν πειθαρχικές ποινές σε δύο στρατιώτες που εμφανίζονται σε ερασιτεχνικό βίντεο να δίνουν παραγγέλματα. Όπως ανέφερε ο κ. Παναγιωτόπουλος, στους δύο στρατιώτες επιβλήθηκαν «οι προσήκουσες, για το μέγεθος του παραπτώματος που υπέπεσαν, πειθαρχικές ποινές και ελέγχθηκαν πειθαρχικά τα αρμόδια υπηρεσιακά όργανα της Μονάδας, για τα οποία διαπιστώθηκε η ύπαρξη απορρεουσών έμμεσων ευθυνών».
Στο επίμαχο βίντεο που ανέδειξε ο αρχηγός της Ελληνικής Λύσης, Κυριάκος Βελόπουλος, καταγράφονται δύο νεαροί, ένας εκ των οποίων φορά στολή παραλλαγής, ενώ ο δεύτερος είναι ντυμένος στα μαύρα. Και οι δύο φορούν στο κεφάλι τους μπερέ και μιλούν στην κάμερα στα αλβανικά. Στη συνέχεια, ο ένας εκ των δύο στρέφεται προς μία ομάδα ατόμων, δίνοντας το παράγγελμα: «Επιλαρχία, προσοχή. Σημειωτόν, εμπρός μαρς», ενώ βάζει την ίδια ομάδα να φωνάξει κάτι στα… αλβανικά!

Πριν αρχίσουν οι ελληνοτουρκικές διερευνητικές επαφές το ζήτημα της επιβολής κυρώσεων στην Τουρκία ήταν στην ατζέντα όλων των Συνόδων Κορυφής. Το Βερολίνο από κοινού με το δίδυμο Μισέλ-Μπορέλ φρόντιζε, όμως, κάθε φορά να πετάει την μπάλα στην εξέδρα, μεταθέτοντας τη λήψη απόφασης στην επόμενη σύνοδο. Έτσι φθάσαμε σ’ αυτή του Δεκεμβρίου 2020, η οποία υποτίθεται πως «θα έβαζε την Τουρκία στη θέση της».

Σταύρος Λυγερός*

Τα γεγονότα είναι γνωστά. Οι φίλοι της Άγκυρας στην ΕΕ κλώτσησαν για μία ακόμα φορά το τενεκεδάκι, παραπέμποντας στη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου 2021. Εντωμεταξύ, η γερμανική διπλωματία επέτυχε την επανέναρξη των διερευνητικών, οπότε κυρώσεις γιοκ. Μακάρι, όμως, να ήταν μόνο αυτό. Όπως κατ’ αποκλειστικότητα αποκαλύπτουμε σήμερα, το φιλοτουρκικό απόθεμα δεν έχει τέλος στους κόλπους της Κομισιόν.
Αυτές τις ημέρες, το «μαγαζί» της Ούρσουλας, προφανώς εκτελώντας οδηγίες, μαγειρεύει τη χρηματοδότηση της Τουρκίας με τεράστια ποσά (αρκετά δισ. ευρώ) στο πλαίσιο της οικονομικής βοήθειας στις υποψήφιες προς ένταξη χώρες. Η Τουρκία, βεβαίως, τυπικά παραμένει υποψήφια προς ένταξη χώρα, αλλά δεν είναι μυστικό ότι η ενταξιακή διαδικασία είναι πλήρως σχεδόν παγωμένη εδώ και χρόνια. Για την ακρίβεια, ούτε η ΕΕ θέλει την Τουρκία μέλος της, αλλά ούτε πλέον και η Τουρκία επιδιώκει την ένταξή της.
Η Αθήνα είναι πλήρως ενημερωμένη από τις αρχές του Φεβρουαρίου για την Επενδυτική Πλατφόρμα που αφορά στη γειτονική μας χώρα, αλλά είναι ακόμα ασαφές εάν θα επιτρέψει ή θα εμποδίσει με άσκηση βέτο αυτό που ετοιμάζει η Κομισιόν, χωρίς να λαμβάνει υπόψη της την προφανή πολιτική πραγματικότητα. Ας δούμε, όμως, τα πράγματα πιο συγκεκριμένα.

ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΗ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ
Σύμφωνα με πληροφορίες που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση, η Κομισιόν έχει ήδη αρχίσει σχετικές συνομιλίες με την κυβέρνηση Ερντογάν για την εν λόγω Επενδυτική Πλατφόρμα. Στην πλατφόρμα θα συμπεριλαμβάνονται δάνεια, επιχορηγήσεις και εγγυοδοτήσεις για συγχρηματοδότηση μεγάλων αναπτυξιακών έργων την περίοδο 2021-27.
Οι ευρωτουρκικές συνομιλίες έχουν προχωρήσει, ώστε να καθορισθεί το πλαίσιο συνεργασίας της Άγκυρας με ευρωπαϊκούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς, τόσο κοινοτικούς, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, όσο και εθνικούς, όπως η γερμανική KfW και η γαλλική AfD. Αυτό το πλαίσιο θα αφορά την επιλογή των επενδυτικών σχεδίων, τις προκαταρκτικές μελέτες και τη διαδικασία υλοποίησής τους.
Η γραμμή της Κομισιόν είναι να χρηματοδοτηθούν επενδύσεις σε δημόσιες υποδομές, σε μονάδες παραγωγής ενέργειας και να δοθούν εγγυήσεις στο τουρκικό τραπεζικό σύστημα για να χρηματοδοτήσει μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Η επενδυτική πλατφόρμα για την Τουρκία αναμένεται να κινηθεί στο πλαίσιο που είχε κινηθεί η αντίστοιχη για τα Δυτικά Βαλκάνια, αλλά θα είναι πολλαπλάσια σε μέγεθος. Αξίζει, μάλιστα, να σημειωθεί, ότι τα προς χρηματοδότηση επενδυτικά σχέδια θα συναποφασίζονται από την Άγκυρα, την Κομισιόν και τον εμπλεκόμενο χρηματοδοτικό φορέα.

ΛΕΣ ΚΑΙ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΣΥΜΒΕΙ ΤΙΠΟΤΑ
Ρόλο στην Επενδυτική Πλατφόρμα που αφορά στην Τουρκία θα παίξει και το Team Europe ως συντονιστικός μηχανισμός χρηματοδοτικών δράσεων. Ας σημειωθεί, ότι το Team Europe στήθηκε για να στηρίξει χώρες-μέλη από τις επιπτώσεις της πανδημίας, αλλά έχει πλέον αποκτήσει ευρύτερο ρόλο.
Το συμπέρασμα από όλα τα παραπάνω είναι, ότι η ΕΕ συνεχίζει να κινείται σε σχέση με την Τουρκία λες και δεν έχει συμβεί τίποτα.

-Πρώτον, λες και δεν υφίστανται οι έμπρακτες απειλές και παραβιάσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας.
-Δεύτερον, λες και δεν έχουν παγώσει οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της γείτονος.
-Τρίτον, λες και δεν υπάρχει το γεωπολιτικό ρήγμα στις σχέσεις Τουρκίας-Δύσης.

Στην πραγματικότητα, πίσω από τη γραφειοκρατική γραμμή πλεύσης της Κομισιόν κρύβεται η γεωστρατηγική αδυναμία της ΕΕ να ξεκαθαρίσει τη θέση της απέναντι στην Άγκυρα. Κι αυτή η αδυναμία δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι παραδοσιακά η Ένωση παραμένει «πολιτικός νάνος», δηλαδή ανίκανη να κινηθεί με όρους παγκόσμιας δύναμης. Οφείλεται, επίσης, ότι η ΕΕ είναι διχασμένη πολιτικά, σε ό,τι αφορά τον τρόπο αντιμετώπισης της Τουρκίας, με αποτέλεσμα τελικώς να απομένει η γραφειοκρατική προσέγγιση.

*Ο Σταύρος Λυγερός έχει εργασθεί σε εφημερίδες (για 23 χρόνια στην Καθημερινή), ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Σήμερα είναι πολιτικός-διπλωματικός σχολιαστής στον τηλεοπτικό σταθμό OPEN και διευθυντής του ιστότοπου SLpress.gr. Συγγραφέας 16 βιβλίων. Μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής στην εξέγερση του Πολυτεχνείου το Νοέμβριο του 1973.

Φαίνεται ότι θα συνεχιστεί για πολύ καιρό ακόμη η συζήτηση για την έκταση των 12 ναυτικών μιλίων στην αιγιαλίτιδα ζώνη. Όταν, πρόσφατα, έγραψα αυτό το άρθρο, ανακάλυψα ότι τη θέση μου αμφισβητούσαν αρκετοί, ειδικοί και μη, χωρίς όμως να αναπτύξουν επαρκώς την επιχειρηματολογία τους.

Θεόδωρος Καρυώτης*

Στη συνέχεια επικοινώνησα με τρεις κορυφαίους διεθνολόγους, ειδικούς στο Δίκαιο της Θάλασσας από τις ΗΠΑ, την Αγγλία και τον Καναδά και η απάντηση που έλαβα συνοψίζεται ως εξής:
«Oι γραμμές βάσης είναι αυτές από τις οποίες εκκινεί η μέτρηση των θαλασσίων ζωνών. Η ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδα μετράτε από τις γραμμές βάσης. Σαφώς μπορεί η Ελλάδα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα μετά την οριοθέτηση. Αυτό όμως μπορεί να γίνει μόνο σε περιοχές που το δικαστήριο ορίσει ότι είναι δική της η ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδα. Εάν πρόκειται για τουρκική υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, τότε η Ελλάδα δεν μπορεί να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα της σε αυτές τις περιοχές».

ΧΑΡΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΟΖ. Πηγή: Global Marine Boundaries, General Dynamics, Herndon, Virginia, USA

Όπως φαίνεται από τον παραπάνω χάρτη, η έκταση της ΑΟΖ παραμένει η ίδια και δεν αλλάζει, εάν επεκταθεί η αιγιαλίτιδα ζώνη από τα 6 ναυτικά μίλια στα 12. Εάν το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης δώσει πλήρη επήρεια σε όλα τα νησιά μας, οι γεωγραφικές συντεταγμένες θα είναι παρόμοιες με αυτές του ανωτέρω αμερικανικού χάρτη, που συντάχθηκε βάσει της μέσης γραμμής. Τέλος, υπάρχουν και ελάχιστες περιπτώσεις που το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει οριοθετήσει την αιγιαλίτιδα ζώνη κρατών, μόνο εάν του το ζητήσουν τα κράτη που έχουν προσφύγει στη Χάγη (περίπτωση Κατάρ-Μπαχρέιν).

ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑ Η ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΑΟΖ ΜΕ ΚΥΠΡΟ
Είναι σε όλους γνωστό, και σε αυτούς που συμπαθούν και σε αυτούς που αντιπαθούν τη Χάγη, ότι το Διεθνές Δικαστήριο μπορεί να μη δώσει πλήρη επήρεια στο σύμπλεγμα του Καστελόριζου. Αλλά αυτοί που δεν επιθυμούν αυτή τη λύση, δεν αντιλαμβάνονται ότι η Τουρκία θα είναι η χαμένη από μια τέτοια απόφαση, διότι θα υποστεί απώλειες στον υπόλοιπο θαλάσσιο χώρο. Γι αυτό η Άγκυρα, παριστάνοντας την Κίνα, δε θα αποδεχτεί αυτή την απόφαση της Χάγης.
Το παράξενο της υπόθεσης είναι ότι θα κλαίνε και Έλληνες, διότι δε δόθηκε πλήρη επήρεια (full effect) στην Στρογγύλη και έτσι δε θα διαθέτουμε θαλάσσια σύνορα με την Κύπρο. Αλλά, εάν θέλουν να βοηθήσουν ουσιαστικά την πατρίδα μας, θα πρέπει να καλέσουν την ελληνική κυβέρνηση να οριοθετήσει την ΑΟΖ μας με αυτή της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο Μιχάλης Ιγνατίου μας είχε ενημερώσει, ότι ο αείμνηστος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Τάσσος Παπαδόπουλος είχε στείλει τον Υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Λιλλήκα στην Αθήνα για να συζητήσει την οριοθέτηση των ΑΟΖ των δυο κρατών, αλλά η κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή απέρριψε αυτή την πρόταση απαντώντας στον Λιλλήκα: «Θέλεις να πάμε σε πόλεμο με την Τουρκία;».
Όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις από τότε μέχρι σήμερα συνεχίζουν, για 15 ολόκληρα χρόνια, την ίδια τακτική, αρνούμενες να οριοθετήσουν την ΑΟΖ με το τραγικό νησί. Η τελευταία άρνηση ήρθε από τη σημερινή κυβέρνηση, στον υπουργό Εξωτερικών της Κύπρου, Νίκο Χριστοδουλίδη.
Επομένως, όλοι οι Έλληνες πατριώτες που συνεχίζουν να ενδιαφέρονται για το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης μας, καλόν θα ήταν να απαιτήσουν την οριοθέτηση ΑΟΖ ανάμεσα στα δύο κράτη, που θα αποτελεί ταυτόχρονα και ΑΟΖ της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Αθήνα, από το 1974, διακήρυττε ότι το Κυπριακό είναι το ύψιστο εθνικό θέμα, αλλά όσο περνούσαν τα χρόνια, το αποσύνδεσε από τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Ο μόνος τρόπος να διορθωθεί η κατάσταση είναι να προχωρήσει η Αθήνα, εδώ και τώρα, στην οριοθέτηση της ΑΟΖ με την Κύπρο.

*Ο Θεόδωρος Καρυώτης είναι ομότιμος καθηγητής οικονομικών του Πανεπιστημιακού Συστήματος Μέρυλαντ, ΗΠΑ. Διετέλεσε οικονομικός σύμβουλος της πρώτης κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου στην Πρεσβεία της Ουάσιγκτον και ήταν μέλος της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Θεωρείται ειδικός στο θέμα της ΑΟΖ (αποκαλείται ο «πατέρας της ΑΟΖ») και έχει γράψει άρθρα και βιβλία στα αγγλικά και ελληνικά γι αυτό το θέμα.

Αν υποτεθεί ότι η Ελλάδα πείθει την Τουρκία να προσφύγουν από κοινού στη Χάγη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, ανακύπτει, μεταξύ άλλων, το ερώτημα: Ποιο θα είναι το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης της Ελλάδος στην προς οριοθέτηση περιοχή;

ΠΑΠΑΣΤΑΥΡΙΔΗΣ ΕΥΘΥΜΙΟΣ Δ.*

Στις 25 Ιανουαρίου 2021 έλαβε χώρα ο 61ος γύρος των διερευνητικών επαφών της Ελλάδος με την Τουρκία στην Κωνσταντινούπολη. Όπως έχει πολλάκις τονίσει η ελληνική πλευρά, εφόσον δεν καρποφορήσουν οι επαφές σχετικά με την επίτευξη συμφωνίας οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) μεταξύ των δύο κρατών, στο τέλος του δρόμου βρίσκεται η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Ως γνωστόν, τα δύο μέρη εκκινούν από εκ διαμέτρου αντίθετες αφετηρίες, ως προς το ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ τους, με την Ελλάδα να υποστηρίζει ότι η μόνη εκκρεμής διαφορά είναι η οριοθέτηση των ως άνω θαλασσίων ζωνών, και με την Τουρκία να επιθυμεί να διευρύνει σημαντικά την ατζέντα των συζητήσεων.
Αν υποτεθεί ότι η Ελλάδα πείθει την Τουρκία να προσφύγουν από κοινού στη Χάγη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, ανακύπτει, μεταξύ άλλων, το ερώτημα ποιο θα είναι το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης της Ελλάδος στην προς οριοθέτηση περιοχή, ζήτημα καθ’ όλα επίκαιρο, λόγω και της πολύ πρόσφατης αντίστοιχης επέκτασης της αιγιαλίτιδας στο Ιόνιο Πέλαγος.
Κατ’ αρχάς, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το δικαίωμα της Ελλάδος να επεκτείνει μονομερώς την αιγιαλίτιδα ζώνη της έως τα 12 ναυτικά μίλια είναι αδιαμφισβήτητο στο γενικό Διεθνές Δίκαιο, όπως αποτυπώνεται στο άρθρο 3 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (Σύμβαση ΔΘ) (βλ. ΔΔΧ, Νικαράγουα – Κολομβία, 2012). Πράγματι, η Ελλάς δικαιούται να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της οποτεδήποτε και οπουδήποτε η ίδια επιθυμεί. Η τμηματική επέκτασή της δε, αρχικά στο Ιόνιο, και αργότερα στην υπόλοιπη επικράτεια, είναι απολύτως νόμιμη και σε καμία περίπτωση δε δύναται να ληφθεί ως παραίτηση από το αντίστοιχο δικαίωμα σε άλλα τμήματα της ελληνικής επικράτειας.
Σχετικά με την προσφυγή στη Χάγη τώρα, εφόσον αυτή αφορά αποκλειστικά υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ, υφίστανται οι εξής δύο εκδοχές:
Μια πρώτη εκδοχή είναι να προβεί η Ελλάδα, όπως ενδεχομένως και η Τουρκία στο Αιγαίο, σε επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης σε 12 ν.μ. πριν από την προσφυγή. Σημειωτέων, αυτό έπραξαν το Κατάρ και το Μπαχρέιν, το 1992 και το 1993 αντίστοιχα, εν όψει της εκδίκασης της διαφοράς τους από το Διεθνές Δικαστήριο. Σε αυτή την περίπτωση, τα μέρη θα έχουν διεκδικήσει το μέγιστο των θαλάσσιων αξιώσεών τους, ήτοι θα έχουν μονομερώς θεσπίσει τη μέγιστη δυνατή αιγιαλίτιδα ζώνη και θα καλούν το Δικαστήριο να αποφανθεί επί των αλληλεπικαλυπτόμενων αξιώσεών τους σε υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Εν τω μεταξύ, εφόσον με την επέκταση στα 12 ν.μ. υπάρχει αλληλοεπικάλυψη και αιγιαλίτιδας ζώνης, τότε θεωρητικά θα μπορούσε να ζητηθεί η χάραξη ενιαίου θαλασσίου ορίου, ήτοι και αιγιαλίτιδας ζώνης και υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, όπως είθισται τελευταία στη νομολογία (βλ. Γκάνα – Ακτή Ελεφαντοστού, 2017 ή Κόστα Ρίκα – Νικαράγουα, 2018) και όπως ενδεχομένως γίνει και με την Αλβανία στη Χάγη.
Μια δεύτερη εκδοχή – και πιο ρεαλιστική – είναι ότι η Τουρκία δε θα αποδεχθεί οποιαδήποτε πρότερη επέκταση, και άρα η προσφυγή στη Χάγη να πρέπει να γίνει με βάση τα σημερινά δεδομένα, ήτοι τα 6 ν.μ. Σε αυτή την περίπτωση, πολύ πιθανώς το Δικαστήριο, λαμβάνοντας ως δεδομένο ότι η αιγιαλίτιδα ζώνη των κρατών είναι εκείνη που έχουν μονομερώς και νομίμως προσδιορίσει (στο Διεθνές Δίκαιο δεν υφίσταται εν δυνάμει αιγιαλίτιδα ζώνη), να θεωρήσει κάθε περιοχή πέραν των 6 ν.μ. ως αποκλειστικά περιοχή υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ και να τις οριοθετήσει οριστικά και αμετάκλητα. Έτσι, υφίσταται ο κίνδυνος η Ελλάδα να περιοριστεί στα 6 ν.μ. αιγιαλίτιδας ζώνης, ιδίως στις περιοχές εκείνες που το Δικαστήριο αποδώσει στην Τουρκία ως περιοχές υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ της. Οποιαδήποτε μεταγενέστερη μονομερής επέκταση του εύρους της αιγιαλίτιδας ζώνης στις περιοχές θα μπορούσε να θεωρηθεί ως παραβίαση της απόφασης του Δικαστηρίου και άρα και της ίδιας της ειδικής συμφωνίας (συνυποσχετικού).
Εδώ πρέπει να σημειωθεί, ότι ουδέποτε το Διεθνές Δικαστήριο έχει εκδικάσει διαφορά υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, στην οποία το εξωτερικό όριο της αιγιαλίτιδας ζώνης των μερών δεν εκτεινόταν στα 12 ν.μ. Πράγματι, ενώ συχνά έχει χαράξει οριοθετική γραμμή μεταξύ υφαλοκρηπίδας ενός κράτους και αιγιαλίτιδας ζώνης άλλου κράτους (π.χ. Νικαράγουα – Ονδούρα, 2007 και Νικαράγουα – Κολομβία, 2012), πάντοτε η αιγιαλίτιδα ζώνη ήταν 12 ν.μ.
Ως εναλλακτικές λύσεις, εφόσον δε γίνει επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης πριν από την προσφυγή και υπό την αίρεση της αποδοχής τους από την Τουρκία, προτείνονται οι εξής:
– Πρώτον, να ζητηθεί από το Δικαστήριο να προσδιορίσει ένα θαλάσσιο όριο πολλαπλών χρήσεων, δηλαδή ένα όριο για όλες τις θαλάσσιες ζώνες, είτε υφιστάμενων (αιγιαλίτιδα ζώνη, υφαλοκρηπίδα) είτε μελλοντικών (συνορεύουσα ζώνη και ΑΟΖ), σημειώνοντας ότι η Ελλάδα αξιώνει 12 ν.μ. αιγιαλίτιδα ζώνη.
– Δεύτερον, να συμπεριληφθεί στην ειδική συμφωνία μια «επιφύλαξη» (savings clause) ότι η Ελλάδα διατηρεί το δικαίωμα να ασκήσει στο μέλλον όλα τα δικαιώματά της που απορρέουν από τη Σύμβαση ΔΘ και το εθιμικό δίκαιο εντός των θαλασσίων περιοχών που θα της αποδοθούν από το Δικαστήριο, εννοώντας και τη μελλοντική μονομερής επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης της.
Αναμφίβολα, η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης είναι από τα πιο δύσβατα σημεία στο μακρύ δρόμο μας προς το Διεθνές Δικαστήριο.
*Ο κ. Ευθύμιος Δ. Παπασταυρίδης είναι ερευνητής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών