Στις μέρες μας, η επίκληση του πατριωτισμού από τους πολιτικούς ηγέτες αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά και συχνά χρησιμοποιούμενα εργαλεία πειθούς, περιορισμού της κριτικής σκέψης, χειραγώγησης και διχασμού. Το συναίσθημα της αγάπης για την πατρίδα είναι βαθιά ριζωμένο στους ανθρώπους, γεγονός που το καθιστά εξαιρετικά αποτελεσματικό για την κινητοποίηση της κοινής γνώμης, αλλά και αντικείμενο έντονης συζήτησης και αντιπαράθεσης.
Η σχέση ανάμεσα στην πολιτική ηγεσία και το εθνικό συναίσθημα δεν είναι καινούργια. Σε περιόδους οικονομικής κρίσης, κοινωνικής αναστάτωσης ή έντονης πολιτικής δυσαρέσκειας, όπως η τωρινή, η επίκληση μιας εξωτερικής απειλής ή η δημιουργία ενός «εχθρού» μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος μετατόπισης της προσοχής από τα εσωτερικά προβλήματα. Η υπερβολική προβολή της εθνικής απειλής συχνά ενισχύει το αίσθημα, ότι η κοινωνία πρέπει να συσπειρωθεί γύρω από την ηγεσία για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο.
Ακόμη πιο προβληματική γίνεται η κατάσταση, όταν η πολιτική διαφωνία παρουσιάζεται ως έλλειψη πατριωτισμού. Το σύνθημα «όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας» μπορεί να οδηγήσει στην εξίσωση της κριτικής προς την κυβέρνηση με την υποτιθέμενη προδοσία της πατρίδας. Με αυτόν τον τρόπο, ο πολιτικός αντίλογος αποδυναμώνεται και η δημοκρατική διαφωνία αντιμετωπίζεται ως απειλή για το εθνικό συμφέρον.
Στην πιο ακραία του μορφή, ο εθνικισμός μπορεί να απαιτήσει από τον πολίτη να θέσει το υποτιθέμενο συμφέρον του έθνους πάνω από τα ατομικά δικαιώματα, τις δημοκρατικές αρχές και την ελεύθερη σκέψη. Όταν η έννοια της πατρίδας χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό, την εχθρότητα απέναντι σε άλλους λαούς ή τον περιορισμό των δικαιωμάτων, η έννοια του πατριωτισμού αποκτά ένα διαφορετικό και σαφώς πιο επικίνδυνο περιεχόμενο.
Υπάρχει, ωστόσο, και η άλλη πλευρά. Ο πατριωτισμός δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη προϊόν πολιτικής χειραγώγησης. Μπορεί να εκφράζει ένα αυθεντικό συναίσθημα σύνδεσης των ανθρώπων με τον τόπο, την ιστορία και τις κοινές αξίες τους. Σε περιόδους φυσικών καταστροφών, πολέμων ή άλλων κρίσεων, το αίσθημα κοινής ευθύνης μπορεί να ενισχύσει την αλληλεγγύη και την αμοιβαία υποστήριξη.
Παράλληλα, η κοινή ιστορία, η γλώσσα και ο πολιτισμός, μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά στοιχεία συλλογικής ταυτότητας. Ο πατριωτισμός έχει, άλλωστε, διαδραματίσει ιστορικά σημαντικό ρόλο σε απελευθερωτικά κινήματα και αγώνες λαών για ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση.
Το κρίσιμο, επομένως, δεν είναι αν κάποιος αγαπά την πατρίδα του, αλλά τι σημαίνει αυτή η αγάπη στην πράξη. Ο πατριωτισμός μπορεί να συνυπάρχει με τη δημοκρατία, την ανεκτικότητα και το σεβασμό στη διαφορετική άποψη. Αντίθετα, όταν μετατρέπεται σε απαίτηση απόλυτης υπακοής και χρησιμοποιείται για να φιμώσει την κριτική, παύει να λειτουργεί ως στοιχείο ενότητας και γίνεται εργαλείο πολιτικής εξουσίας.
Ίσως, τελικά, ο πιο ουσιαστικός πατριωτισμός να μην είναι αυτός που απαιτεί από τους πολίτες να συμφωνούν με την ηγεσία, αλλά εκείνος που τους επιτρέπει να αγαπούν την πατρίδα τους, ενώ ταυτόχρονα έχουν το δικαίωμα να την κρίνουν.