«Επικίνδυνη χρήση» της ρήτρας παρέκκλισης (Notwithstanding clause)
Η ολοένα και συχνότερη προσφυγή της κυβέρνησης της Coalition Avenir Québec (CAQ) στη ρήτρα παρέκκλισης του Συντάγματος του Καναδά, προκαλεί σοβαρή ανησυχία στο νομικό κόσμο της επαρχίας. Ο Δικηγορικός Σύλλογος του Κεμπέκ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, κάνοντας λόγο για κατάχρηση ενός εξαιρετικού συνταγματικού μηχανισμού, η οποία, όπως υποστηρίζει, υπονομεύει το κράτος δικαίου και ενισχύει τον κοινωνικό διχασμό.
Στο υπόμνημά του για το νομοσχέδιο 9, γνωστό ως Νόμος για την ενίσχυση της κοσμικότητας, ο Σύλλογος εκφράζει έντονη ανησυχία για τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση επιλέγει να προασπίσει τις πολιτικές της, θέτοντας εκ προοιμίου εκτός δικαστικού ελέγχου διατάξεις που θίγουν θεμελιώδη δικαιώματα. Το υπόμνημα παρουσιάστηκε την Τρίτη 10/2 σε κοινοβουλευτική επιτροπή και εγείρει, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά, «θεμελιώδη ερωτήματα για την προστασία του κοινού και τη διατήρηση του κράτους δικαίου».
Το νομοσχέδιο 9, που προωθείται από τον υπουργό αρμόδιο για την κοσμικότητα, τη μετανάστευση, τη γαλλοποίηση και την ένταξη, Ζαν-Φρανσουά Ρομπέρζ, επεκτείνει τις υποχρεώσεις θρησκευτικής ουδετερότητας σε νέους τομείς της κοινωνικής ζωής. Μεταξύ άλλων, προβλέπει την υποχρέωση ακάλυπτου προσώπου σε CEGEPs και πανεπιστήμια, την κατάργηση της δημόσιας χρηματοδότησης θρησκευτικών σχολείων και την απαγόρευση των προσευχών στο δρόμο, τις οποίες ο υπουργός χαρακτήρισε «πράξεις πρόκλησης».
Η πλέον αμφιλεγόμενη διάταξη, ωστόσο, εντοπίζεται στο άρθρο 14 του νομοσχεδίου, το οποίο ορίζει ότι ο νόμος θα ισχύει «παρά τα άρθρα 2 και 7 έως 15 του Καναδικού Χάρτη Δικαιωμάτων και Ελευθεριών». Πρόκειται για άρθρα που κατοχυρώνουν, μεταξύ άλλων, την ελευθερία της θρησκείας και της έκφρασης, τις θεμελιώδεις νομικές εγγυήσεις και το δικαίωμα στην ισότητα. Με απλά λόγια, η κυβέρνηση επιλέγει να ενεργοποιήσει εκ των προτέρων τη ρήτρα παρέκκλισης, αποκλείοντας τη δυνατότητα των δικαστηρίων να εξετάσουν τη συνταγματικότητα των επίμαχων διατάξεων.
Για το Δικηγορικό Σύλλογο, αυτή η πρακτική δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό αλλά μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου. Από την ανάληψη της εξουσίας το 2018, η κυβέρνηση της CAQ έχει ήδη καταφύγει στη ρήτρα παρέκκλισης στο νομοσχέδιο 21 για την κοσμικότητα και στο νομοσχέδιο 96 για τη γαλλική γλώσσα. Παράλληλα, το νομοσχέδιο 1, που αφορά το λεγόμενο «σύνταγμα» του Κεμπέκ, περιλαμβάνει διάταξη που περιορίζει τη δυνατότητα των πολιτών να αμφισβητήσουν δικαστικά κανόνες δικαίου οι οποίοι καλύπτονται από πρόβλεψη κοινοβουλευτικής κυριαρχίας.
Ο Σύλλογος προειδοποιεί ότι η συσσώρευση τέτοιων πρωτοβουλιών δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο. «Οι δημοκρατικές αρχές, η ανεξαρτησία των θεσμών, η ισότητα ενώπιον του νόμου και η αναγνώριση του δικαιώματος στη νομική διαφωνία, αποτελούν τους πυλώνες του νομικού μας συστήματος», αναφέρεται χαρακτηριστικά στο υπόμνημα. «Πρόκειται για μια πολύτιμη κληρονομιά που έχουμε καθήκον να προστατεύσουμε και να διαφυλάξουμε. Όταν νομοθετικές πρωτοβουλίες υπονομεύουν αυτά τα θεμέλια, είναι επιτακτικό να καταγγέλλονται».
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον κίνδυνο κοινωνικής έντασης. Κατά το Δικηγορικό Σύλλογο, η συστηματική χρήση της ρήτρας παρέκκλισης σε θέματα που αγγίζουν ταυτότητες, θρησκευτικές πεποιθήσεις και ατομικά δικαιώματα, ενδέχεται να εντείνει την πόλωση και να υπονομεύσει την κοινωνική συνοχή στο Κεμπέκ. Η αποστέρηση της δικαστικής προστασίας, σημειώνεται, δεν εξαλείφει τις διαφωνίες αλλά τις μεταφέρει στο πολιτικό και κοινωνικό πεδίο, όπου συχνά εκφράζονται με μεγαλύτερη ένταση.
Ως απάντηση, ο Σύλλογος προτείνει να «ρυθμιστεί» η χρήση της ρήτρας παρέκκλισης. Υπενθυμίζει ότι πρόκειται για έναν εξαιρετικό μηχανισμό, ο οποίος ιστορικά χρησιμοποιούνταν σπάνια και με φειδώ. Στο πλαίσιο αυτό, εισηγείται την εξέταση μιας «πλαισιακής νομοθεσίας» που θα καθορίζει αυστηρότερα κριτήρια και διαδικασίες για την επίκλησή της, ενισχύοντας τη διαφάνεια και τη λογοδοσία της εκτελεστικής εξουσίας.
Ο Δικηγορικός Σύλλογος επισημαίνει επίσης μια «μείζονα αντίφαση» στο ίδιο το νομοσχέδιο 9. Παρότι η κυβέρνηση επικαλείται το Χάρτη Δικαιωμάτων και Ελευθεριών του Κεμπέκ ως θεμελιώδες κείμενο, το νομοσχέδιο περιλαμβάνει ρήτρα παρέκκλισης που στοχεύει ακριβώς αυτόν το χάρτη. «Γιατί μια κυβέρνηση να αναστέλλει θεμελιώδη δικαιώματα που η ίδια διακηρύσσει στους βασικούς της νόμους, χωρίς καν να επιτρέπει το δικαστικό τους έλεγχο;» διερωτάται ο Σύλλογος.
Η παρέμβαση του Δικηγορικού Συλλόγου του Κεμπέκ αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, δεδομένου του θεσμικού του ρόλου. Ως επαγγελματικό σώμα που ρυθμίζει την άσκηση του επαγγέλματος για περίπου 32.000 δικηγόρους, έχει αποστολή την προστασία του κοινού, τη διασφάλιση προσβάσιμης και ποιοτικής δικαιοσύνης και την υπεράσπιση του κράτους δικαίου.
Η συζήτηση γύρω από τη ρήτρα παρέκκλισης δεν είναι νέα στον Καναδά, αλλά στο Κεμπέκ αποκτά πλέον νέα ένταση. Το ερώτημα που τίθεται, και που διατρέχει το υπόμνημα του Συλλόγου, είναι αν η συχνή και προληπτική επίκλησή της συνιστά απλώς μια πολιτική επιλογή ή αν σηματοδοτεί μια βαθύτερη μετατόπιση στη σχέση μεταξύ νομοθετικής εξουσίας, δικαστηρίων και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Για το Δικηγορικό Σύλλογο, η απάντηση είναι σαφής, η κανονικοποίηση της εξαίρεσης απειλεί να αποδυναμώσει τον ίδιο τον κανόνα.
 στη ρήτρα παρέκκλισης του Συντάγματος του Καναδά, προκαλεί σοβαρή ανησυχία στο νομικό κόσμο της επαρχίας.){kind=link}