Γράφει ο
Σταύρος Λυγερός

Oι ευρωεκλογές σηματοδοτούν μία αλλαγή πολιτικών συσχετισμών και κυρίως τραβάνε περαιτέρω το χαλί στην κυρίαρχη μέχρι πρότινος νέο-φιλελεύθερη συναίνεση. Η αμφισβήτηση της πολιτικής ηγεμονίας, τού μάλλον συμπληρωματικού παρά ανταγωνιστικού δίπολου, νέο-φιλελεύθερη Κεντροδεξιά – νέο-φιλελεύθερη Κεντροαριστερά, έχει αρχίσει τα τελευταία χρόνια με διακυμάνσεις να κλιμακώνεται στη Γηραιά Ήπειρο, τροφοδοτώντας εξ αντιδιαστολής τη Νέα Δεξιά.

Πριν σημειώσει εκλογικούς θριάμβους η Νέα Δεξιά, ηχηρά ονόματα του ευρώ-ιερατείου έχουν υποχρεωθεί εδώ και πολλά χρόνια να ομολογήσουν ότι «κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Δανιμαρκίας». Όταν ο Γιούνκερ ήταν πρόεδρος της Κομισιόν, ο Τουσκ, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, ο Ντράγκι επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και η Λαγκάρντ επικεφαλής του ΔΝΤ, είχαν μιλήσει – με τον έναν ή τον άλλο τρόπο – για την ανάγκη μίας νέας πορείας. Όπως σωστά, άλλωστε, είχε πει ο Τουσκ: «Δεν μπορούμε να ξεκινήσουμε τις συζητήσεις με μία μακάρια πεποίθηση ότι τίποτα δεν είναι λάθος, ότι τα πάντα είναι εντάξει».

Θα περίμενε κανείς μετά από τέτοιου είδους δηλώσεις, την ανάληψη δραστικών πολιτικών πρωτοβουλιών εκ μέρους των υπό αμφισβήτηση και εκλογικά απειλούμενων συστημικών δυνάμεων του νέο-φιλελεύθερου Κέντρου. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν έκαναν τίποτα το ουσιαστικό, επιβεβαιώνοντας το «μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι».

Για την ακρίβεια, η κατάληξη του αναστοχασμού για το μέλλον της ΕΕ, που είχε εγκαινιασθεί στη σύνοδο κορυφής της Μπρατισλάβας, ήταν η απόφαση για ΕΕ πολλών ταχυτήτων, η οποία, βεβαίως, δεν έλυσε το πρόβλημα. Αντιθέτως, ο πόλεμος στην Ουκρανία ενέτεινε την κρίση της Ένωσης. Έτσι, δεν πρέπει να προκαλούν έκπληξη τα τωρινά αποτελέσματα των ευρωεκλογών, πρωτίστως η σαρωτική νίκη της Λεπέν.

Το Brexit ήταν ένα πρόδρομο μήνυμα αυτών που ακολούθησαν. Δεν επρόκειτο απλά και μόνο για την εκδήλωση του παραδοσιακού βρετανικού ευρώ-σκεπτικισμού. Ήταν η κορυφή του ευρωπαϊκού παγόβουνου. Και το παγόβουνο ήταν η ραγδαία άνοδος της αντί-συστημικής ψήφου σ’ όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γηραιάς Ηπείρου. Έτσι όπως έχουν εξελιχθεί τα πράγματα, η κρίση της Ευρώπης δεν είναι απλώς το άθροισμα των επιμέρους κρίσεων. Η ταυτόχρονη έκθεση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος σε παράλληλες κρίσεις (οικονομική, ενεργειακή, πληθωρισμός, πόλεμος στην Ουκρανία) έβγαλε με δύναμη στην επιφάνεια τις ασυμμετρίες και τις αντιφάσεις του, με αποτέλεσμα η ΕΕ να αντιμετωπίζει σήμερα υπαρξιακή κρίση, η οποία αναπόφευκτα θα αποτυπωνόταν στο αποτέλεσμα των ευρωεκλογών.

Η ΝΕΑ ΔΕΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Στη Γαλλία, ο Μακρόν επανεξελέγη προ ετών πρόεδρος, μόνο λόγω του εκλογικού μετώπου στο δεύτερο γύρο όλων των αντί-ακροδεξιών πολιτικών δυνάμεων, με τη λογική του μικρότερου κακού. Όπως αποδεικνύεται από την τωρινή σαρωτική νίκη της Λεπέν, όμως, οι νίκες που στηρίζονται στο «αντί» είναι πύρρειες. Όπως φάνηκε από όλες τις τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις, ούτε η Γερμανία δε γλίτωσε από το δικό της κύμα ιδιότυπης αντισυστημικής ψήφου. Η ακροδεξιά και αντί-ευρωπαϊκή AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) αναδεικνύεται δεύτερο κόμμα, πάνω από το κυβερνών Σοσιαλδημοκρατικό.

Εκεί, όμως, που η αντισυστημική ψήφος εκδηλώθηκε με σαρωτικό τρόπο, είναι η Ιταλία. Μετά την ήττα του κεντροαριστερού φιλελεύθερου Ρέντσι στο δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου 2016, οι εκλογές είχαν αναδείξει νικητές τα αντί-συστημικά κόμματα «Κίνημα των 5 Αστέρων» (ασαφώς κεντροαριστερό) και Λέγκα (Νέα Δεξιά). Όταν, μάλιστα, οι Ιταλοί θεώρησαν ότι η Λέγκα του Σαλβίνι δεν ήταν επαρκώς αντισυστημική, ανέδειξαν πρώτο κόμμα το μέχρι τότε περιθωριακό κόμμα «Αδελφοί της Ιταλίας», με αποτέλεσμα σήμερα να είναι πρωθυπουργός η πρόεδρός του Μελόνι.

Ο δεύτερος γύρος των προεδρικών εκλογών στη Γαλλία είχε επιβεβαιώσει, ότι το στρατηγικό πλεονέκτημα των συστημικών της νέο-φιλελεύθερης συναίνεσης, είναι ότι οι συνιστώσες τους μπορούν να συμμαχούν και να αθροίζουν τις εκλογικές και πολιτικές δυνάμεις τους. Αντιθέτως, λόγω των υφιστάμενων ιδεολογικών διαφορών στον άξονα Αριστερά-Δεξιά, δεν ισχύει το ίδιο για τις αντί-συστημικές δυνάμεις. Από την άλλη πλευρά, όμως, η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν μπορεί για πολύ χρόνο να παρακάμπτεται με τερτίπια του πολιτικού συστήματος. Το έδειξαν τώρα οι γαλλικές κάλπες.

Η ΝΕΑ ΔΕΞΙΑ ΕΠΕΛΑΥΝΕΙ

Με την καθυπόταξη της κυβέρνησης Τσίπρα το 2015, το ευρώ-ιερατείο κατάφερε ένα πολιτικό πλήγμα στις αριστερόστροφες δυνάμεις που τότε έπαιρναν κεφάλι στη νότια Ευρώπη. Έτσι, π.χ. η πολιτική δυναμική των Ποδέμος ανακόπηκε, ενώ όπου τα σοσιαλιστικά κόμματα βρέθηκαν στην εξουσία επέλεξαν να τα βρουν με το ευρώ-ιερατείο. Με άλλα λόγια, τα κόμματα εξουσίας με αριστερό πρόσημο, μόνο με το ένα πόδι και μάλλον καταχρηστικά μπορούν να χαρακτηρισθούν αντί-συστημικά.

Δεν ισχύει το ίδιο για τα κόμματα της Νέας Δεξιάς, που οι νέο-φιλελεύθεροι, αλλά και αριστεροί, τα χαρακτηρίζουν λαϊκίστικα, εθνικιστικά, ξενοφοβικά, ακροδεξιά και ενίοτε φασιστικά. Τα κόμματα αυτά κερδίζουν έδαφος, ακριβώς επειδή επιβεβαιώνουν τον αντί-συστημικό χαρακτήρα τους, επιλέγοντας την έμπρακτη αμφισβήτηση του ευρώ-ιερατείου ή τουλάχιστον τη διαφοροποίηση από τις νέο-φιλελεύθερες και δικαιωματιστικές πολιτικές του. Αυτός είναι ο λόγος που στις ευρωεκλογές σημείωσαν νίκες και αλλάζουν τους συσχετισμούς δυνάμεων και το χάρτη στο Ευρωκοινοβούλιο.

Η ΕΕ θυμίζει ολοένα και περισσότερο κινούμενη άμμο, με αποτέλεσμα οι αντιθέσεις στους κόλπους της να οξύνονται. Οι αποκλίνουσες τάσεις εκ των πραγμάτων περιπλέκουν την κατάσταση, δυσκολεύουν την ανεύρεση εποικοδομητικών συμβιβασμών και δυσχεραίνουν τη γερμανική ηγεμονία. Ειδικά σε μία περίοδο που η Γερμανία είναι αντιμέτωπη με τη δική της οικονομική και πολιτική κρίση, αλλά και με τις μείζονες προκλήσεις που έχει εγείρει ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Αιτία για τη σοβούσα πολιτική κρίση είναι το γεγονός, ότι η οικονομική τάξη πραγμάτων που έχει επιβάλει το δίδυμο νέο-φιλελευθερισμός – δικαιωματισμός, πλήττει τις σταθερές του βίου εκατοντάδων εκατομμυρίων Ευρωπαίων. Με άλλα λόγια, η Χριστιανοδημοκρατία και η Σοσιαλδημοκρατία, έχοντας εγκαταλείψει προ πολλού το Κοινωνικό Κράτος και υπηρετώντας την προαναφερθείσα δίδυμη «θρησκεία», δεν μπορούν να εξασφαλίσουν στα μικρομεσαία στρώματα την ευημερία, η οποία ήταν το υπόβαθρο της δικής τους παραδοσιακής πολιτικής ηγεμονίας.

Χωρίς ευρεία συναίνεση το τελικό ανακοινωθέν

Αν και η ειρηνευτική σύνοδος κορυφής για την Ουκρανία (Κυριακή 16 Ιουνίου) έβαλε τις βάσεις για έναν οδικό χάρτη για την ειρήνη, πολλές βασικές χώρες του Παγκόσμιου Νότου – μεταξύ των οποίων η Σαουδική Αραβία, το Μεξικό, η Ινδία, η Βραζιλία, η Νότια Αφρική και η Ινδονησία – δεν υπέγραψαν την τελική δήλωση.

Περίπου 100 χώρες και οργανώσεις συμμετείχαν στη διήμερη σύνοδο κορυφής στο αλπικό θέρετρο Buergenstock στην Ελβετία, προκειμένου να βρεθεί συναίνεση για τον τρόπο τερματισμού του πολέμου της Ρωσίας με την Ουκρανία. Οι δυτικοί σύμμαχοι του Κιέβου προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν τη σύνοδο κορυφής για να κερδίσουν μια σύσσωμη καταδίκη της εισβολής, επικαλούμενοι τον καταστατικό χάρτη του ΟΗΕ για τη διασφάλιση της ουκρανικής εδαφικής ακεραιότητας και φυσικά απορρίπτοντας τις απαιτήσεις του Ρώσου προέδρου, Βλαντιμίρ Πούτιν, για τμήματα της Ουκρανίας, ως βασική προϋπόθεση για να επιτευχθεί η ειρήνη.

ΕΔΑΦΙΚΗ ΑΚΕΡΑΙΟΤΗΤΑ

Στο τελικό κοινό ανακοινωθέν της συνόδου κορυφής, το οποίο υπέγραψαν 80 χώρες και τέσσερις διεθνείς οργανισμοί, «ο σεβασμός της εδαφικής ακεραιότητας και της κυριαρχίας (…) μπορεί και θα χρησιμεύσει ως βάση για την επίτευξη μιας συνολικής, δίκαιης και διαρκούς ειρήνης στην Ουκρανία». Αναφέρεται επίσης στην εισβολή της Ρωσίας ως «πόλεμο», ένα χαρακτηρισμό που η Μόσχα απορρίπτει από την αρχή.

«Πιστεύουμε ότι η επίτευξη της ειρήνης απαιτεί τη συμμετοχή και το διάλογο μεταξύ όλων των μερών. Ως εκ τούτου, αποφασίσαμε να αναλάβουμε συγκεκριμένα βήματα (…) με περαιτέρω εμπλοκή των εκπροσώπων όλων των μερών», αναφέρεται στην κοινή δήλωση.

Τρία από τα δέκα σημεία της ειρηνευτικής φόρμουλας που πρότεινε η Ουκρανία συζητήθηκαν στην ειρηνευτική σύνοδο. Αυτά ήταν η πυρηνική ασφάλεια, η επισιτιστική ασφάλεια και η ανταλλαγή κρατουμένων, όπως καταλήγει η τελική δήλωση. Οι υπογράφοντες ζήτησαν την επιστροφή του πυρηνικού εργοστασίου της Ζαπορίζια στον ουκρανικό έλεγχο, την ελευθερία της χώρας να εξάγει τρόφιμα από όλα τα λιμάνια της, ζήτησαν επιτακτικά την πλήρη ανταλλαγή αιχμαλώτων πολέμου και την επιστροφή των ουκρανικών παιδιών που έχουν συλληφθεί από τη Ρωσία.

«Δίνοντας τις θέσεις εκκίνησης, είναι επίτευγμα ότι αυτή η σύνοδος κορυφής μπόρεσε να πραγματοποιηθεί σε τόσο υψηλό επίπεδο», δήλωσε η Ελβετίδα πρόεδρος Viola Amherd μετά τις συνομιλίες. Μιλώντας σε δημοσιογράφους μετά το τέλος των συνομιλιών, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Volodymyr Zelenskyy δήλωσε, ότι η υποστήριξη των υπογραφόντων αποδεικνύει ότι το κράτος του διεθνούς δικαίου μπορεί να αποκατασταθεί. «Ελπίζω ότι μπορούμε να επιτύχουμε αποτελέσματα το συντομότερο δυνατό», δήλωσε ο Zelenskyy. «Θα αποδείξουμε σε όλους στον κόσμο ότι ο Χάρτης του ΟΗΕ μπορεί να αποκατασταθεί σε πλήρη αποτελεσματικότητα».

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΝΟΤΟΥ

Ουκρανοί αξιωματούχοι επιβεβαίωσαν επίσης ότι κανένα άλλο ειρηνευτικό σχέδιο, ούτε καν το ρωσικό, δε συζητήθηκε στη σύνοδο κορυφής. Όμως, παρά τα ισχυρά μηνύματα υπέρ της Ουκρανίας, οι συνομιλίες αποκάλυψαν τη διάσπαση μεταξύ των δυτικών δυνάμεων και των μη δυτικών χωρών για μια μελλοντική ειρηνευτική διευθέτηση. Αξίζει να σημειωθεί, ότι από τον κατάλογο των υπογραφόντων του κοινού ανακοινωθέντος, αν και παρόντες στη σύνοδο κορυφής, απουσίαζαν η Αρμενία, η Βραζιλία, η Κολομβία, η Αγία Έδρα, η Ινδία, η Ινδονησία, η Λιβύη, το Μεξικό, η Σαουδική Αραβία, η Νότια Αφρική, η Ταϊλάνδη και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.

«Οι χώρες που δεν ήρθαν στη σύνοδο κορυφής βλέπουν τι συμβαίνει – η Ουκρανία χτίζει μια συναίνεση γύρω από την ειρηνευτική φόρμουλα και αυτό μας επιτρέπει να κάνουμε τεράστια βήματα προς την κατεύθυνση μιας δίκαιης ειρήνης, αλλά όχι πάση θυσία», δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας, Dmytro Kuleba, στους δημοσιογράφους, στο περιθώριο της συνόδου κορυφής.

Ερωτηθείς σχετικά με το πρόβλημα της έλλειψης υποστήριξης του ειρηνευτικού σχεδίου της Ουκρανίας από βασικούς παίκτες του Παγκόσμιου Νότου, ο Kuleba δήλωσε ότι «κάθε χώρα έχει το δικαίωμα να λέει αυτό που σκέφτεται».

«Αλλά το γεγονός ότι αυτή η χώρα είναι εδώ, το γεγονός ότι προσχωρεί στη δήλωση και το γεγονός ότι προσφέρει τις υπηρεσίες της για να βοηθήσει να προχωρήσει η διαδικασία που ξεκίνησε σε αυτή τη σύνοδο κορυφής, μιλάει για ένα πολύ απλό πράγμα – ότι αυτές οι χώρες στέκονται στο πλευρό της Ουκρανίας και στέκονται στο διεθνές δίκαιο», δήλωσε ο Kuleba.

Ένα τέτοιο παράδειγμα ήταν η Σαουδική Αραβία και «το γεγονός ότι βρίσκεται εδώ δείχνει ότι είναι δεσμευμένη στην ειρηνευτική διαδικασία – το Ριάντ είναι στο παιχνίδι», δήλωσε ο Ουκρανός υπουργός Εξωτερικών.

Η απόφαση των συμμετεχόντων που δεν υπέγραψαν την τελική διακήρυξη δεν πρέπει να θεωρηθεί ως ένα «απόλυτο όχι», δήλωσαν διπλωμάτες με γνώση των συζητήσεων, προσθέτοντας ότι πιστεύουν ότι υπάρχει περιθώριο στη συνάντηση παρακολούθησης να συμμετάσχουν ακόμη.

Ο Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, Jake Sullivan, δήλωσε στους δημοσιογράφους, ότι «θα χρειαστεί δουλειά» για να επεκταθεί η ευρεία συναίνεση πέρα από εκείνους που υπέγραψαν την τελική δήλωση. Επεσήμανε επίσης τη «διχασμένη οθόνη» μεταξύ της ειρηνευτικής συνόδου κορυφής του Σαββατοκύριακου για την Ουκρανία και των όρων κατάπαυσης του πυρός που δημοσιοποίησε η Ρωσία πριν από τις συνομιλίες. «Θα χρειαστούν τα φώτα της δημοσιότητας από τη διεθνή κοινότητα, όχι μόνο από φωνές από τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Ευρώπη, αλλά και από ασυνήθιστες φωνές, για να πούμε ότι αυτό που έκανε η Ρωσία εδώ είναι κάτι παραπάνω από καταδικαστέο και πρέπει να αλλάξει», είπε.

ΕΠΟΜΕΝΑ ΒΗΜΑΤΑ

Ο πρόεδρος της Ουκρανίας δήλωσε στους δημοσιογράφους, ότι οι εργασίες θα συνεχιστούν τώρα σε ειδικές ομάδες εργασίας και ότι μόλις τα «σχέδια δράσης για την ειρήνη» είναι έτοιμα, θα ανοίξει ο δρόμος για μια δεύτερη σύνοδο κορυφής. «Συμφωνήσαμε να αρχίσουμε να εργαζόμαστε σε ειδικές ομάδες μετά τη σύνοδο κορυφής πάνω σε συγκεκριμένες ιδέες, προτάσεις και εξελίξεις που μπορούν να αποκαταστήσουν την ασφάλεια σε διάφορες πτυχές», δήλωσε ο Zelenskyy.

«Όταν τα σχέδια δράσης για την ειρήνη θα είναι έτοιμα και όταν θα έχει εκπονηθεί κάθε βήμα, θα ανοίξει ο δρόμος για τη δεύτερη ειρηνευτική σύνοδο κορυφής», είπε, προσθέτοντας ότι «οι εργασίες για την επόμενη σύνοδο κορυφής πρέπει να διαρκέσουν μήνες, όχι χρόνια». Σε μια ρητή κριτική στο αντίπαλο ειρηνευτικό σχέδιο του Πεκίνου, ο Zelenskyy είπε επίσης ότι θα πρέπει να κοινοποιήσει τις προτάσεις του στην Ουκρανία απευθείας, αντί να το κάνει μέσω των μέσων ενημέρωσης.

Ο Ελβετός υπουργός Εξωτερικών, Ignazio Cassis, δήλωσε ότι μια τέτοια επόμενη σύνοδος κορυφής θα μπορούσε ενδεχομένως να γίνει πριν από τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ το Νοέμβριο. Το Κίεβο ελπίζει ότι η Σαουδική Αραβία θα μπορούσε να φιλοξενήσει την επόμενη ειρηνευτική σύνοδο κορυφής, καθώς είναι πιθανό να μπορέσει να πείσει την Κίνα να συμμετάσχει, διατηρώντας παράλληλα καλές σχέσεις με τη Ρωσία. «Αυτή είναι η ιδέα – ότι η επόμενη σύνοδος κορυφής θα πρέπει να σημαίνει το τέλος του πολέμου – και φυσικά, χρειαζόμαστε την άλλη πλευρά [τη Ρωσία] να είναι στο τραπέζι», δήλωσε ο Kuleba.

«Καταλαβαίνουμε απόλυτα ότι θα έρθει μια στιγμή που θα είναι απαραίτητο να μιλήσουμε με τη Ρωσία», δήλωσε ο Kuleba στους δημοσιογράφους. «Αλλά η θέση μας είναι πολύ ξεκάθαρη: Δε θα επιτρέψουμε στη Ρωσία να μιλάει στη γλώσσα των τελεσίγραφων, όπως μιλάει τώρα».