✎ Νίκος Ιγγλέσης*
Ο σημερινός πολυπολικός κόσμος δεν εμφανίζεται, όπως νομίζουν κάποιοι, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία. Αποτελεί μάλλον τον κανόνα, ενώ χρονική εξαίρεση είναι ο μονοπολικός ή ο διπολικός κόσμος. Κάθε πόλος έχει στον πυρήνα του μια ηγεμονική δύναμη, γύρω από την οποία συνασπίζονται, με ισχυρούς (στρατιωτικούς) ή χαλαρούς (πολιτικο-οικονομικούς) δεσμούς, άλλες κρατικές οντότητες ή οργανώσεις.
Κάθε πόλος διαμορφώνεται, είτε από την ύπαρξη κοινών γεωπολιτικών συμφερόντων, είτε από καταναγκασμούς που επιβάλλει, σε συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, μια ηγεμονική δύναμη. Στο σημερινό πολυπολικό κόσμο όλοι οι πόλοι δεν είναι ισοδύναμοι. Άλλοι έχουν μεγαλύτερη ισχύ, κινούμενοι σε πλανητικό επίπεδο και άλλοι μικρότερη, δρώντας περιφερειακά. Όλοι οι πόλοι βρίσκονται σε διαρκή ανταγωνισμό για ανακατανομή της πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής επιρροής.
Σ’ αυτόν τον αέναο ανταγωνισμό, οι ιδεολογίες διαδραματίζουν το ρόλο του «περιτυλίγματος» των γεωπολιτικών και γεωοικονομικών συμφερόντων. Αυτό ίσχυε και για τις παλαιότερες ιδεολογίες (π.χ. κομμουνισμός, αστικός φιλελευθερισμός κ.ά.) και ισχύει ιδιαίτερα για την κυριαρχούσα σήμερα ιδεολογία της παγκοσμιοποίησης, που υποβαθμίζει την κρατική κυριαρχία, διαλύει την κοινωνική συνοχή, ανατρέπει τις πολιτισμικές αξίες και ομνύει σε μια παγκόσμια αγορά, που εξαρτάται από τις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες.
Η ισχύς κάθε κράτους, των ηγεμονικών δυνάμεων συμπεριλαμβανομένων, εξαρτάται από ένα πλήθος παραγόντων και του συνδυασμού αυτών.
Μεταξύ των παραγόντων που καθορίζουν την κρατική ισχύ είναι: Η γεωγραφία, το μέγεθος και το μορφωτικό επίπεδο του πληθυσμού, η κατοχή ορυκτών πόρων και ιδιαίτερα ενεργειακών, η οικονομία σε σχέση με το εύρος της παραγωγής και την τεχνολογία που ενσωματώνει, η προηγμένη αμυντική βιομηχανία, η ισχύς των ενόπλων δυνάμεων, οι συμμαχίες, η αποτελεσματική διπλωματία, η κοινωνική ομοιογένεια και συναίνεση, η ύπαρξη υψηλής εθνικής στρατηγικής (εθνικό όραμα), η ικανότητα της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας κ.ά.
Στον πολυπολικό κόσμο, οι ηγεμονικές δυνάμεις εμφανίζουν ορισμένα στοιχεία τρωτότητας, που οφείλονται στο μεταξύ τους έντονο ανταγωνισμό, αλλά και στην ανάδυση δυνάμεων που φιλοδοξούν να αποτελέσουν ένα νέο πόλο. Οι ηγεμονικές δυνάμεις είναι ισχυρές, αλλά όχι πανίσχυρες, και δεν μπορούν να επιβάλλουν τη βούλησή τους σ’ όλες τις περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκονται. Όταν δε γίνεται σωστή εκτίμηση του πολύπλευρου συσχετισμού ισχύος, τότε αυτές αναγκάζονται να καταβάλουν το ανάλογο κόστος σε πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό επίπεδο.
Χαρακτηριστικές περιπτώσεις τρωτότητας των ηγεμονικών δυνάμεων είναι της Ρωσίας στον πόλεμο με την Ουκρανία, των ΗΠΑ στον πόλεμο με το Ιράν και της Κίνας στον παγκόσμιο εμπορικό – δασμολογικό πόλεμο, λόγω της καθοριστικής εξάρτησής της από τις εξαγωγές. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις ανάδυσης περιφερειακών ηγεμονικών δυνάμεων είναι το Ιράν και η Τουρκία.
Η ΡΩΣΙΑ: Η ρωσική εισβολή, το Φεβρουάριο του 2022, παρά την αρχική επιτυχία της, με την κατάληψη περίπου του 20% του εδάφους της Ουκρανίας, έχει οδηγηθεί σ’ έναν πόλεμο χαρακωμάτων και κατατριβής. Επί τέσσερα χρόνια ανταλλάσσονται καθημερινά πλήγματα με πυραύλους και drones κατά των ενεργειακών υποδομών, των βιομηχανικών εγκαταστάσεων και των συγκοινωνιακών δικτύων των δύο αντιπάλων. Η Ρωσία, όλο αυτό το διάστημα, έχει καταβάλει μεγάλο κόστος ανθρώπινων απωλειών και στρατιωτικού υλικού, υπέστη επώδυνες οικονομικές κυρώσεις και απώλεσε την επιρροή που ασκούσε στην ΕΕ ως κύριος ενεργειακός προμηθευτής της. Το διεθνές κύρος της υποχώρησε και έδειξε αδυναμία να στηρίξει συμμάχους της, όπως η Συρία του Άσαντ, η Βενεζουέλα του Μαδούρο και η Κούβα. Δεν πέτυχε το στρατηγικό στόχο της να εντάξει ΟΛΗ την Ουκρανία, που μεγάλο μέρος του πληθυσμού της είναι Ρώσοι, στη δική της σφαίρα επιρροής. Αντίθετα, προωθείται από τις Βρυξέλλες η προσχώρηση της Ουκρανίας στην ΕΕ και σχεδιάζεται η δημιουργία μιας νέας στρατιωτικής συμμαχίας μεταξύ Ευρώπης και Κιέβου. Πόσο πιο δύσκολη θα ήταν η θέση της Ρωσίας αν οι ΗΠΑ, υπό τη Διοίκηση Τραμπ, δεν είχαν σταματήσει, εδώ και ένα χρόνο, την άμεση οικονομική και στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας;
ΟΙ ΗΠΑ: Τον Ιούνιο του 2025 οι Αμερικανοί και οι Ισραηλινοί βομβάρδισαν επί 12 ημέρες το Ιράν. Στις 28 Φεβρουαρίου 2026 επιτέθηκαν ξανά. Στόχος τους η οριστική κατάργηση του πυρηνικού προγράμματός του, ο δραστικός περιορισμός της ανάπτυξης βαλλιστικών πυραύλων και η παύση της ενίσχυσης των πληρεξουσίων του στην ευρύτερη Μ. Ανατολή. Οι βομβαρδισμοί που διήρκεσαν πέντε εβδομάδες εξάλειψαν τη θρησκευτική και στρατιωτική ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας και προκάλεσαν σημαντικές καταστροφές στη χώρα, ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗΝ ΑΜΕΣΗ ΣΥΝΘΗΚΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ.
Αντίθετα, προκάλεσαν μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση με το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ. Ακολούθησε μια εκεχειρία δύο εβδομάδων για την πραγματοποίηση διαπραγματεύσεων. Μέχρι την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές δε γνωρίζουμε αν θα υπάρξει μια οριστική συμφωνία, που θα ικανοποιεί τους στρατηγικούς στόχους των ΗΠΑ και του Ισραήλ, αν υπάρξει και τι είδους συμβιβασμός ή αν επαναληφθούν οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.
ΤΟ ΙΡΑΝ: Μετά την επικράτηση της ισλαμικής επανάστασης του 1979 και τον οκταετή πόλεμο με το Ιράκ που ακολούθησε, το Ιράν, για λόγους ασφαλείας, άρχισε να οικοδομεί έναν ανεξάρτητο πόλο, συνασπίζοντας γύρω του κρατικές και μη σιιτικές δυνάμεις της περιοχής. Το ιδεολογικό πλαίσιο του νέου πόλου ήταν η εξ’ αρχής διακηρυγμένη θέση τής καταστροφής του σιωνιστικού Ισραήλ.
Σημειώνεται, ότι το Ιράν με το Ισραήλ δεν έχουν μεταξύ τους κοινά σύνορα, γιατί παρεμβάλλονται η Συρία, η Ιορδανία και το Ιράκ.
