Τα αποτελέσματα του πολέμου του 2003 και το μοτίβο που δείχνουν για τη σύγκρουση με το Ιράν

Άρθρο της Farah N. Jan 

στο Conversation

Ξεκινώντας τον πόλεμο στο Ιράκ στις 20 Μαρτίου του 2003, οι ΗΠΑ του Τζορτζ Μπους είχαν ένα σχέδιο κι όπως αποδείχθηκε, πέτυχαν πολύ γρήγορα κάθε στόχο τους. «Αποκεφάλισαν» το καθεστώς συλλαμβάνοντας, δικάζοντας και τελικά σκοτώνοντας τον Σαντάμ Χουσεΐν. Εξασφάλισαν απόλυτη κυριαρχία μέσα σε λίγες ημέρες και τελικά οδήγησαν σε πτώση την ιρακινή κυβέρνηση μέσα σε ακριβώς τρεις εβδομάδες.

Είκοσι τρία χρόνια μετά, το Ιράκ παραμένει ένα αυταρχικό κράτος, που κυβερνάται από πολιτικά κόμματα με βαθιές θεσμικές διασυνδέσεις με την Τεχεράνη. Πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από το Ιράν δρουν ανοιχτά σε ιρακινό έδαφος, μάλιστα ορισμένες κατέχουν και επίσημες θέσεις μέσα στο ιρακινό κράτος.

Η χώρα που οι ΗΠΑ προσπάθησαν να αναδιαμορφώσουν με κόστος 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων και 4.488 αμερικανικών ζωών βρίσκεται, με κάθε λογικό μέτρο, στη σφαίρα επιρροής του Ιράν, όπως γράφει σε ανάλυσή του το Conversation.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Όπως δείχνει η ιστορία, το στρατιωτικό αποτέλεσμα και το πολιτικό αποτέλεσμα, σχεδόν ποτέ δεν είναι το ίδιο πράγμα – και το χάσμα μεταξύ τους είναι εκεί όπου αποτυγχάνουν οι πόλεμοι.

Πριν από δυόμισι χιλιετίες, ο Θουκυδίδης κατέγραψε την αθηναϊκή αυτοκρατορία στο απόγειο της αυτοπεποίθησής της στην «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου»: «Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει». Στη συνέχεια, η Αθήνα κατέστρεψε τη Μήλο και εξαπέλυσε τη Σικελική Εκστρατεία με συντριπτική δύναμη αλλά χωρίς συνεκτική θεωρία διακυβέρνησης για το τι θα ακολουθούσε.

Το μάθημα τότε και τώρα δεν είναι ότι οι αυτοκρατορίες δεν μπορούν να καταστρέψουν. Είναι ότι η καταστροφή και η διακυβέρνηση είναι εντελώς διαφορετικές δραστηριότητες. Και η σύγχυσή τους είναι ο τρόπος με τον οποίο οι αυτοκρατορίες εξαντλούνται.

Ο αμερικανικός στρατός μπορεί να καταστρέψει το ιρανικό καθεστώς. Το ερώτημα που απαντά το προηγούμενο του Ιράκ – με ωμή σαφήνεια – είναι τι γεμίζει το κενό εξουσίας όταν αυτό συμβεί;

ΤΙ ΕΓΙΝΕ ΣΤΟ ΙΡΑΚ

Τον Απρίλιο του 2003, ο Αμερικανός Λ. Πολ Μπρέμερ έφτασε στη Βαγδάτη ως επικεφαλής της Προσωρινής Αρχής του Συνασπισμού, που λειτουργούσε ως μεταβατική κυβέρνηση και εξέδωσε δύο διαταγές που θα καθόριζαν τις επόμενες δύο δεκαετίες.

Η Διαταγή 1 διέλυσε το κυβερνών κόμμα Μπάαθ και απομάκρυνε όλα τα ανώτερα στελέχη του από κρατικές θέσεις, εκκαθαρίζοντας τη διοικητική τάξη που λειτουργούσε τα υπουργεία, τα νοσοκομεία και τα σχολεία. 

Η Διαταγή 2 διέλυσε τον ιρακινό στρατό αλλά δεν τον αφόπλισε. Περίπου 400.000 στρατιώτες γύρισαν σπίτι τους με τα όπλα τους και χωρίς μισθό.

Η Ουάσιγκτον μόλις είχε προσφέρει στην εξέγερση – την ένοπλη αντίσταση με σουνιτική ηγεσία που θα εξελισσόταν σε δεκαετή πόλεμο – τη δεξαμενή στρατολόγησής της. Η λογική πίσω από την απο-Μπααθοποίηση του Μπρέμερ ήταν διαισθητικά κατανοητή: δεν μπορείς να χτίσεις ένα νέο Ιράκ με τους ανθρώπους που έχτισαν το παλιό. Η λογική όμως αποδείχθηκε καταστροφική.

ΤΑ ΚΑΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΑ ΚΡΑΤΗ

ΔΕΝ ΜΕΝΟΥΝ ΧΩΡΙΣ ΗΓΕΣΙΑ

Οι πολιτικοί επιστήμονες έχουν παρατηρήσει εδώ και καιρό, ότι τα κράτη δε συγκρατούνται από ιδεολογία αλλά από οργανωμένο καταναγκασμό – δηλαδή από τον γραφειοκρατικό μηχανισμό, τη θεσμική μνήμη και τους εκπαιδευμένους επαγγελματίες, που κρατούν τα φώτα αναμμένα και το νερό να τρέχει. Καταστρέψτε αυτόν το μηχανισμό και δεν έχετε μια «καθαρή σελίδα». Έχετε ένα κατεστραμμένο κράτος – και τα κατεστραμμένα κράτη δε μένουν χωρίς ηγεσία. Γεμίζουν. Και γεμίζουν από όποιον διαθέτει τη μεγαλύτερη οργανωτική ικανότητα επί τόπου. 

Το Ιράν έχτιζε αυτή την ικανότητα στο Ιράκ από τη δεκαετία του 1980, καλλιεργώντας σιιτικά πολιτικά δίκτυα, κόμματα εξόριστων και πολιτοφυλακές, κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ, με σαφή στόχο να διασφαλίσει ότι ένα μετα-Σαντάμ Ιράκ δε θα απειλούσε ποτέ ξανά την ιρανική ασφάλεια.

Η Τεχεράνη δε χρειάστηκε να δημιουργήσει υποδομές στο Ιράκ μετά την αμερικανική εισβολή, γιατί είχε περάσει τις προηγούμενες δύο δεκαετίες χτίζοντάς τες. Όταν κατέρρευσε η παλιά τάξη, τα δίκτυα του Ιράν ήταν έτοιμα.

Η αντιπολίτευση που είχαν καλλιεργήσει οι ΗΠΑ στο Ιράκ – ο Αχμέντ Τσαλάμπι και το Ιρακινό Εθνικό Κογκρέσο – είχε πρόσβαση στην Ουάσιγκτον αλλά όχι λαϊκή βάση στο Ιράκ. Δεν είχαν κυβερνήσει τη χώρα ούτε είχαν δημιουργήσει δίκτυα μέσα σε αυτήν.

Το δίδαγμα είναι, ότι η στρατιωτική επιτυχία δημιούργησε ακριβώς τις συνθήκες για πολιτική καταστροφή – και αυτό το χάσμα είναι εκεί όπου η αμερικανική στρατηγική κατέρρευσε, στο Ιράκ και στη Λιβύη, όπου η κυβέρνηση Ομπάμα συνέβαλε στην αλλαγή καθεστώτος το 2011 αλλά η πολιτική αστάθεια συνεχίζεται έκτοτε. Και ίσως τώρα και στο Ιράν.

ΤΟ ΚΕΝΟ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΟΥΔΕΤΕΡΟ

Η βασική παρεξήγηση στον πυρήνα της αμερικανικής στρατηγικής αλλαγής καθεστώτος, είναι η υπόθεση ότι η καταστροφή της υπάρχουσας τάξης δημιουργεί χώρο για κάτι καλύτερο. Δεν δημιουργεί. Δημιουργεί χώρο για όποιον είναι καλύτερα οργανωμένος, καλύτερα εξοπλισμένος και πιο πρόθυμος να τον καταλάβει. Στο Ιράκ, αυτός ήταν το Ιράν. Το ερώτημα τώρα είναι ποιος θα τον καλύψει στο ίδιο το Ιράν.

Στο Ιράν, η ομάδα που πληροί και τα τρία κριτήρια – οργανωμένη, οπλισμένη και πρόθυμη – είναι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης. Δεν είναι απλώς στρατιωτικός θεσμός. Ελέγχουν εκτιμώμενο 30% έως 40% της ιρανικής οικονομίας και διαχειρίζονται κατασκευαστικούς κολοσσούς, τηλεπικοινωνιακές εταιρείες και πετροχημικές επιχειρήσεις. Επιπλέον, έχουν καλλιεργήσει μια παράλληλη κρατική υποδομή επί δεκαετίες.

Μετά το θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ στην αρχή της αμερικανοϊσραηλινής εκστρατείας βομβαρδισμών, οι Φρουροί της Επανάστασης ανέλαβαν ουσιαστικό έλεγχο της λήψης αποφάσεων. Όπως δήλωσε ένας ειδικός για το Ιράν στο NBC News: «Ακόμη κι αν αντικαταστήσουν τον ανώτατο ηγέτη, ό,τι απομένει από το καθεστώς είναι οι IRGC».

Η διαδοχή το επιβεβαίωσε: ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, με βαθιές σχέσεις με τους Φρουρούς, ονομάστηκε ανώτατος ηγέτης στις 8 Μαρτίου 2026. Πρόκειται για μια δυναστική διαδοχή με στήριξη των Φρουρών, που αντιπροσωπεύει μέγιστη συνέχεια με το παλιό καθεστώς, όχι αλλαγή καθεστώτος.

Δεν μπορείς να διαλύσεις τους Φρουρούς της Επανάστασης χωρίς να καταρρεύσει η οικονομία – και μια κατεστραμμένη οικονομία δεν παράγει μεταβατική κυβέρνηση αλλά αποτυχημένο κράτος. Η Ουάσιγκτον έχει ήδη κάνει αυτό το πείραμα στη Λιβύη.

Δεν μπορείς επίσης να τους αφήσεις άθικτους, χωρίς να διατηρηθεί ο κατασταλτικός πυρήνας του καθεστώτος. Δεν υπάρχει «καθαρή χειρουργική» επιλογή βομβαρδισμών που σκοτώνουν ορισμένους ανθρώπους και εγκαινιάζουν μια νέα εποχή στο Ιράν.

ΑΥΤΟΙ ΠΟΥ ΦΩΝΑΖΑΝ ΚΑΙ ΟΙ ΞΕΝΕΣ ΒΟΜΒΕΣ

Δεκαετίες έρευνας για το φαινόμενο «συσπείρωσης γύρω από τη σημαία» επιβεβαιώνουν αυτό που υποδηλώνει η κοινή λογική: μια εξωτερική επίθεση συγχωνεύει καθεστώς και έθνος, ακόμη κι όταν οι πολίτες απεχθάνονται τους ηγέτες τους. Ιρανοί που φώναζαν συνθήματα κατά του ανώτατου ηγέτη, βλέπουν τώρα ξένες βόμβες να πέφτουν στις πόλεις τους.

Το Ιράκ το 2003 είχε 25 εκατομμύρια κατοίκους, στρατό αποδυναμωμένο από 12 χρόνια κυρώσεων και κανένα ενεργό πυρηνικό πρόγραμμα. Το Ιράν έχει 92 εκατομμύρια κατοίκους, δίκτυα πληρεξουσίων που δε θα εξαφανιστούν αν πέσει η Τεχεράνη – αντίθετα θα ενεργοποιηθούν – και απόθεμα άνω των 880 λιβρών υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, του οποίου η πλήρης τύχη δεν έχει εξακριβωθεί από τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας μετά τα πλήγματα του 2025.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙ Η ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ

Ποιος κυβερνά 92 εκατομμύρια Ιρανούς; Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει, ότι όποιος κυβερνήσει το Ιράν πρέπει να λάβει την έγκριση της Ουάσιγκτον. Αλλά ένα βέτο δεν είναι όραμα.

Η έγκριση ή απόρριψη υποψηφίων από την Ουάσιγκτον προϋποθέτει λειτουργική πολιτική διαδικασία, νόμιμη μεταβατική αρχή και πληθυσμό πρόθυμο να αποδεχθεί αμερικανική επιρροή στην ηγεσία του – τίποτα από αυτά δεν υπάρχει.

Η Ουάσιγκτον έχει προτίμηση· δεν έχει σχέδιο. Αν ο στόχος είναι η εξάλειψη του πυρηνικού προγράμματος, γιατί το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει ανεπιβεβαίωτο απόθεμα ουρανίου κατάλληλου για όπλα, οκτώ μήνες μετά τα πλήγματα του 2025; Τα πλήγματα δεν έλυσαν το ζήτημα της διάδοσης· το έκαναν πιο επικίνδυνο και πιο δυσεπίλυτο.

Αν ο στόχος είναι η περιφερειακή σταθερότητα, γιατί κάθε κύμα επιθέσεων έχει προκαλέσει ευρύτερο περιφερειακό πόλεμο;

Η Ουάσιγκτον δεν έχει απάντηση σε κανένα από αυτά τα ερωτήματα – μόνο μια θεωρία καταστροφής.

Ο George W. Bush, πρόεδρος των ΗΠΑ το 2003, όταν οι ΗΠΑ ξεκίνησαν την «Επιχείρηση Ιρακινή Ελευθερία» (AP Photo/J. Scott Applewhite, File)

Tο Ιράν έχει μετατρέψει τους λίγους τομείς που έχει πλεονέκτημα σε επώδυνα σημεία πίεσης για τις ΗΠΑ

Σε μια πρώτη ανάγνωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες, με πληθυσμό πάνω από τρεις φορές μεγαλύτερο από αυτόν του Ιράν και τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο, έχουν ένα συντριπτικό πλεονέκτημα στην ισορροπία δυνάμεων. Αν συνυπολογιστεί και ο εμπειροπόλεμος ισραηλινός στρατός με τις υπερ-αποτελεσματικές υπηρεσίες πληροφοριών, ο αγώνας μοιάζει άνισος.  

Όμως το Ιράν έχει μετατρέψει τους λίγους τομείς που έχει πλεονέκτημα σε επώδυνα σημεία πίεσης για τις ΗΠΑ, κάνοντας περισσότερα από το… απλά να επιβιώσει. Ορισμένοι αναλυτές μάλιστα πιστεύουν, ότι έχει αναλάβει τη στρατηγική πρωτοβουλία.

Ένα μήνα μετά την έναρξη των επιδρομών, ο πόλεμος έχει μετατραπεί σε έναν ανταγωνισμό επιρροής. Ο Τραμπ μπορεί να έχει περισσότερη δύναμη, αλλά η επίτευξη μιας αδιαμφισβήτητης νίκης πιθανότατα θα απαιτούσε να αποδεχτεί ένα επίπεδο πολιτικής και οικονομικής ζημιάς που δε θέλει να υποστεί. Το Ιράν δεν μπορεί να νικήσει στο πεδίο της μάχης τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αλλά έπαιξε το απόλυτο χαρτί του κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ, κρατώντας όμηρο την παγκόσμια οικονομία και δημιουργώντας πολιτικό κόστος για τις ΗΠΑ.

«ΚΟΥΦΙΑ ΝΙΚΗ» ΓΙΑ ΤΗ

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΤΡΑΜΠ

Η εκπρόσωπος Τύπου του Λευκού Οίκου, Καρολάιν Λίβιτ, χαρακτήρισε την προθυμία του Ιράν να επιτρέψει σε 20 επιπλέον δεξαμενόπλοια να διασχίσουν το Ορμούζ τις επόμενες ημέρες ως νίκη για «τη διπλωματία του προέδρου». Ωστόσο, το συνολικό συμπέρασμα μάλλον προκαλεί απογοήτευση, καθώς οι ΗΠΑ, ως η μεγαλύτερη δύναμη, δε θα έπρεπε να βρεθούν σε θέση να διαπραγματεύονται παραχωρήσεις.

Αυτός ο στόλος των 20 δεξαμενόπλοιων είναι ασήμαντος, σε σύγκριση με τον ημερήσιο μέσο όρο των πάνω από 100 τάνκερ την ημέρα που διέσχιζαν τα Στενά πριν από τον πόλεμο, όπως υπολογίστηκε από το Γραφείο Εμπορίου και Ανάπτυξης του ΟΗΕ.

Αν δεν υπήρχε ο πόλεμος, η κυκλοφορία αυτή θα συνεχιζόταν κανονικά. Η «διπλωματική νίκη» του Αμερικανού ηγέτη απλώς αναιρεί ένα μικρό κλάσμα του αρνητικού οικονομικού αντίκτυπου του πολέμου.

Η δυσάρεστη πραγματικότητα για τον Τραμπ είναι, ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αναμφίβολα διαθέτουν τη στρατιωτική ισχύ για να ανοίξουν τα Στενά. Αλλά αν το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ ξεκινήσει επιχειρήσεις στο Ορμούζ, θα έδινε στο Ιράν πλεονέκτημα στην προπαγάνδα, ιδιαίτερα αν χτυπούσε ή ακόμα και βύθιζε ένα αμερικανικό πλοίο. Πιθανότατα θα έπρεπε επίσης να αποβιβάσει και χερσαία στρατεύματα για να απωθήσει τις ιρανικές δυνάμεις, αυξάνοντας τον κίνδυνο θανάτων Αμερικανών σε μάχες, κάτι που θα επιδείνωνε το κλίμα δυσαρέσκειας για τον πόλεμο, που ούτως ή άλλως επικρατεί στις ΗΠΑ.

Οι ίδιοι περιορισμοί ισχύουν και για τις άλλες επιλογές του Τραμπ, καθώς εξετάζει το ενδεχόμενο να καταλάβει το νευραλγικό κέντρο των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν, στο νησί Χαργκ, στο βόρειο Περσικό Κόλπο. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να στραγγαλίσει την ιρανική οικονομία. Αλλά δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα αναγκάσει το καθεστώς να συνθηκολογήσει αντί να επιτεθεί. Και θα του έδινε ακόμη μικρότερο κίνητρο να χαλαρώσει τον έλεγχό του στα Στενά του Ορμούζ.

Καθώς επιδιώκει να ενισχύσει το δικό του κύρος, ο Τραμπ ισχυρίζεται ότι στο παρασκήνιο εκτυλίσσεται παραγωγική διπλωματία με το Ιράν, παρά τις αρνήσεις του ότι βρίσκονται σε εξέλιξη άμεσες συνομιλίες. Αλλά απειλεί επίσης με πρωτοφανή βία για να φέρει την Τεχεράνη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Ο Τραμπ έχει προειδοποιήσει, ότι αν το Ιράν δεν αποδεχόταν μια συμφωνία, θα χρησιμοποιήσει το στρατιωτικό πλεονέκτημα των ΗΠΑ «εξαλείφοντας εντελώς όλους τους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, τις πετρελαιοπηγές και το νησί Χαργκ».

Σίγουρα ο αμερικανικός στρατός θα μπορούσε να το κάνει αυτό. Αλλά οι επιθέσεις αντιποίνων από το Ιράν θα ήταν αναπόφευκτες σε παρόμοιους στόχους στο έδαφος των συμμάχων των ΗΠΑ στον Κόλπο. Οι παγκόσμιες αγορές θα κατέρρεαν. Ο ήδη υψηλός κίνδυνος παγκόσμιας ύφεσης θα αυξανόταν.

ΤΟ ΙΣΧΥΡΟ ΧΑΡΤΙ ΤΟΥ ΙΡΑΝ

Το Ιράν μπορεί να μην έχει το πάνω χέρι στρατιωτικά, αλλά το κλείσιμο του Ορμούζ του δίνει δυσανάλογη δύναμη. Η κίνησή του έχει ήδη προκαλέσει οικονομικές και πετρελαϊκές κρίσεις σε όλον τον κόσμο. Αν τα προβλήματα της θαλάσσιας κυκλοφορίας συνεχιστούν για πολλές εβδομάδες ακόμη, θα μπορούσαν να φέρουν έναν οικονομικό κατακλυσμό, προκαλώντας μεγάλο πολιτικό κόστος στον Τραμπ.

Η παράταση του πολέμου όμως προκαλεί επίσης τεράστιες επιπτώσεις και στους συμμάχους των ΗΠΑ στον Κόλπο, την ώρα που επιδιώκουν να μεταμορφώσουν τις οικονομίες τους και να μη βασίζονται αποκλειστικά στα ορυκτά καύσιμα, δημιουργώντας παγκόσμιους κόμβους τουρισμού, μεταφορών και αθλητισμού.

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ μπορεί να έχουν καταστρέψει μεγάλο μέρος της πυραυλικής ικανότητας του Ιράν ή των μη επανδρωμένων αεροσκαφών του, όμως η Τεχεράνη χρειάζεται μόνο να εξαπολύσει κάποια βλήματα στο Ορμούζ ή στα αστικά κέντρα του Κόλπου, για να προκαλέσει ένα δυσανάλογο οικονομικό κόστος.

Η επιρροή του Ιράν φαίνεται να αυξάνεται με την πάροδο του χρόνου. Όσο περισσότερο διαρκεί ο πόλεμος, τόσο υψηλότερο είναι το κόστος για τον Τραμπ, αναγκάζοντάς τον να εξετάσει το ενδεχόμενο μιας συμφωνίας, που θα τον κάνει να μοιάζει περισσότερο με ικέτη παρά με ισχυρό άνδρα.

Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και το Ιράν, διατηρούν πλεονεκτήματα που θα μπορούσαν να είναι καθοριστικά. Αλλά πρέπει να παίξουν τα χαρτιά τους προσεκτικά. Η αποτυχία της κάθε πλευράς να προσφέρει στην άλλη μια διέξοδο, θα μπορούσε να οδηγήσει και τους δύο, αλλά και τον κόσμο, σε καταστροφή.

ΠΗΓΗ: CNN