Το Σεπτέμβριο του 1955 επήλθε αυτό που από πολλούς έχει χαρακτηριστεί – για τον Ελληνισμό – ως η σύγχρονη «Άλωση» της Πόλης

Με τον όρο «Σεπτεμβριανά» εννοούμε το πογκρόμ που εξαπέλυσε ο τουρκικός όχλος, υπό την καθοδήγηση της κυβέρνησης Μεντερές, εναντίον της πολυπληθούς και ευημερούσας ελληνικής κοινότητας της Κωνσταντινούπολης, στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955. Αποτέλεσμα, οι 100.000 Έλληνες που ζούσαν εκείνη την περίοδο στην Πόλη να συρρικνωθούν σταδιακά και σήμερα μόλις και μετά βίας να ξεπερνούν τις 2.000.

Το 1955 τη γειτονική μας χώρα κυβερνούσε ο Αντνάν Μεντερές -ένας «πρώιμος Ερντογάν»- και το Δημοκρατικό Κόμμα. Ο Μεντερές έπαιζε αρκετά το μουσουλμανικό χαρτί, προκαλώντας εκνευρισμό στο κεμαλικό κατεστημένο της χώρας. Το αποδεικνύουν και τα χιλιάδες τζαμιά που κτίστηκαν επί πρωθυπουργίας του.

Η οικονομική κατάσταση στην Τουρκία δεν ήταν ανθηρή, ενώ ο εθνικιστικός πυρετός ανέβαινε, καθώς οι Ελληνοκύπριοι διεκδικούσαν την ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα. Ήταν μια καλή αφορμή για τους τούρκους ηγέτες να αποσπάσουν την κοινή γνώμη από τα προβλήματά της, στρέφοντάς την κατά της ελληνικής μειονότητας που ευημερούσε. Στις 28 Αυγούστου 1955 ο Μεντερές ισχυρίστηκε δημόσια ότι οι Ελληνοκύπριοι σχεδίαζαν σφαγές κατά των Τουρκοκυπρίων.

Η αφορμή για το Πογκρόμ κατά του Ελληνισμού της Πόλης δόθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου, με την έκρηξη ενός αυτοσχέδιου μηχανισμού στο Τουρκικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης, που στεγαζόταν και στεγάζεται και σήμερα στο σπίτι, όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ, ο ιδρυτής του σύγχρονου τουρκικού κράτους. Ως δράστης, συνελήφθη από τις ελληνικές αρχές ο Οκτάι Εγκίν, ένας μουσουλμάνος σπουδαστής από την Κομοτηνή, που αργότερα περιεβλήθη το φωτοστέφανο του ήρωα. Τιμήθηκε στην Τουρκία και διορίστηκε κυβερνήτης σε επαρχία.

Από την έκρηξη στο σπίτι του Ατατούρκ προκλήθηκαν μόνο μικρές υλικές ζημίες στις τζαμαρίες του κτιρίου, αλλά οι τουρκικές εφημερίδες εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός, μεγαλοποιώντας και διαστρεβλώνοντάς το, κατόπιν κυβερνητικών οδηγιών. Πρωτοσέλιδοι τίτλοι, όπως «Έλληνες τρομοκράτες κατέστρεψαν το πατρικό σπίτι του Ατατούρκ» της «Ισταμπούλ Εξπρές» και δημοσίευση μιας σειράς από παραποιημένες φωτογραφίες του συμβάντος, προκάλεσαν «αυθόρμητες» διαδηλώσεις στην Πλατεία Ταξίμ το απόγευμα της ίδιας μέρας.

Στις 5 το απόγευμα, το μαινόμενο πλήθος των 50.000 ατόμων στράφηκε κατά των ελληνικών περιουσιών στη συνοικία Πέραν. Οι λεηλασίες κράτησαν μέχρι τις πρωινές ώρες της 7^ης Σεπτεμβρίου, όταν επενέβη ο Στρατός, καθώς η κατάσταση κινδύνευε να τεθεί εκτός ελέγχου. Μέχρι τότε, οι αρχές παρέμειναν απαθείς, όταν δε διευκόλυναν τους πλιατσικολόγους στο έργο. Ο μηχανισμός του Δημοκρατικού Κόμματος, που ήλεγχε τα συνδικάτα, έπαιξε καταλυτικό ρόλο στα έκτροπα.

Μεγάλος αριθμός διαδηλωτών μεταφέρθηκε από τη Δυτική Μικρά Ασία δωρεάν, αντί αμοιβής 6 δολαρίων, που ουδέποτε τους δόθηκε. 4.000 ταξί τούς μετέφεραν στο χώρο των ταραχών, ενώ φορτηγά του Δήμου της Κωνσταντινούπολης είχαν αναπτυχθεί σε επίκαιρα σημεία της Πόλης, φορτωμένα με τσεκούρια, φτυάρια, ρόπαλα, αξίνες, σφυριά, σιδερένιους λοστούς και μπιτόνια βενζίνης, απαραίτητα σύνεργα για τον όχλο των επιδρομέων, που επέπεσε επί των ελληνικών καταστημάτων με τα συνθήματα «Θάνατος στους γκιαούρηδες», «Σπάστε, γκρεμίστε, είναι γκιαούρης», «Σφάξτε τους έλληνες προδότες», «Κάτω η Ευρώπη» και «Εμπρός να βαδίσουμε κατά της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης». Από την οργή του όχλου δε γλίτωσαν και κάποια καταστήματα αρμενικής και εβραϊκής ιδιοκτησίας.

Άνδρες και γυναίκες βιάστηκαν και σύμφωνα με τη μαρτυρία του γνωστού τούρκου συγγραφέα Αζίζ Νεσίν, πολλοί ιερείς εξαναγκάστηκαν να υποστούν περιτομή, με θύμα έναν αρμένιο παπά. 16 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους και 32 τραυματίστηκαν.

Έκτροπα κατά των Ελλήνων δεν έγιναν μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στη Σμύρνη. Το πρωί της 7^ης Σεπτεμβρίου τούρκοι εθνικιστές έκαψαν το ελληνικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση της Σμύρνης. Στη συνέχεια, κατέστρεψαν το νεόκτιστο εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, ενώ λεηλάτησαν σπίτια ελλήνων στρατιωτικών, που υπηρετούσαν στο Στρατηγείο του ΝΑΤΟ.

Τα Σεπτεμβριανά σε αριθμούς:

© SanSimera.gr

Σαν σήμερα, το 1955, άνοιξε η μαύρη ιστορική σελίδα των Σεπτεμβριανών, που δεν ήταν τίποτε άλλο παρά το πογκρόμ εναντίον των Ελλήνων που έγινε στην Κωνσταντινούπολη το 1955.

Βαρβαρικά στίφη Τούρκων, καθοδηγούμενα από κυβερνητικούς παράγοντες, λεηλάτησαν ελληνικά καταστήματα, κατέστρεψαν περιουσίες, εισέβαλαν σε οικίες και κακοποίησαν τους ενοίκους, βίασαν, λεηλάτησαν νοικοκυριά, διέλυσαν σχολεία, βεβήλωσαν νεκροταφεία και γενικά ανταποκρίθηκαν πλήρως στην εικόνα που έχουν για το αφιόνι του τουρκισμού, όσοι ανήκουν στην πολιτισμένη ανθρωπότητα.

Η αφορμή για τις επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων, αλλά και των Αρμενίων της Κωνσταντινούπολης, ήταν μια βομβιστική επίθεση στο υποτιθέμενο ως πατρικό σπίτι του γενοκτόνου Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Αυτή η επίθεση ήταν προβοκάτσια που διέπραξαν οι τουρκικές μυστικές υπηρεσίες, κατ’ εντολήν της κυβέρνησής τους. Τα πογκρόμ εναντίον των Ελλήνων είχαν και έχουν τη σφραγίδα των κυβερνήσεων της γείτονος και ουδέποτε σταματούν.

Το γεγονός ότι έγιναν αυτές οι αθλιότητες και δεν απαντήθηκαν όπως έπρεπε από την ελληνική πλευρά, δεν προκάλεσε τον κατευνασμό του αδηφάγου θηρίου της τουρκικής επιθετικότητας. Αντιθέτως, η αδράνεια των ελληνικών κυβερνήσεων που διαχειρίστηκαν τις συνέπειες των Σεπτεμβριανών και η απροθυμία τους να πράξουν τα νόμιμα και τα δέοντα γι’ αυτό το ζήτημα αποθράσυναν την Τουρκία, η οποία έδειξε ξανά το αποτρόπαιο πρόσωπο της βαρβαρότητάς της με τον «Αττίλα» του 1974 και την εισβολή στην Κύπρο, που κατέληξε σε πολυετή κατοχή μεγάλου μέρους της επικράτειας της Μεγαλονήσου.

Όσο δίνουμε πολιτικό, οικονομικό και διπλωματικό χώρο στην Τουρκία, εκείνη επεκτείνεται μέχρι το σημείο να εκδηλώσει στρατιωτική ενέργεια. Μοναδική εγγύηση για τη διασφάλιση της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή μας είναι ένας ισχυρός Ελληνικός Στρατός, με όπλα τελευταίας τεχνολογίας, υψηλό φρόνημα και θητεία σαφώς μεγαλύτερη από την τωρινή.

Τα λόγια, οι συζητήσεις και οι προσφυγές σε διεθνείς φορείς είναι μεν απαραίτητα – διότι μια χώρα δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν κατσαπλιάς – αλλά δε φέρνουν ουσιαστικά αποτελέσματα.

Ας έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά κι ας αξιώσουμε από την Τουρκία αποζημιώσεις και επανορθώσεις και για τα Σεπτεμβριανά.

© Newsbreak.gr

Το υπαινίχθηκε ο Γεραπετρίτης, το άφησε ανοικτό ο Οικονόμου

Τρία σενάρια αλλαγής του εκλογικού νόμου, με τα οποία χαμηλώνει ο πήχης της αυτοδυναμίας κατά περίπου δύο με τρεις ποσοστιαίες μονάδες, έχει στο συρτάρι του ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και, υπό το φως των τελευταίων πολιτικών εξελίξεων, καλείται να επιλέξει ένα εξ αυτών το επόμενο διάστημα που απομένει, ως την προκήρυξη των εκλογών.

Στόχος της κυβερνητικής ηγεσίας είναι να αυξηθούν οι πιθανότητες να αποκτήσει η χώρα κυβέρνηση που να διαθέτει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής, χωρίς να χρειαστεί να γίνουν περισσότερες από δύο εκλογικές αναμετρήσεις, αφού με την πρώτη, η οποία θα γίνει με την απλή αναλογική που ψήφισε ο ΣΥΡΙΖΑ, είναι αδύνατο να οδηγήσει σε βιώσιμη κυβερνητική λύση.

Η συζήτηση για τη νέα αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο θα κατανεμηθούν στα κόμματα οι βουλευτικές έδρες κατά τη μεθεπόμενη εκλογική αναμέτρηση άνοιξε εκ νέου και το ενδιαφέρον είναι, ότι αυτή τη φορά από το παρασκήνιο πέρασε στο προσκήνιο και άρχισε να γίνεται αντικείμενο δημόσιου διαλόγου.

Τον περασμένο Μάρτιο, οπότε τέθηκε για πρώτη φορά το θέμα στα ενδότερα του κυβερνητικού επιτελείου, ο κ. Μητσοτάκης, σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες, ζήτησε από τους συνεργάτες του να του ετοιμάσουν σχετικές εισηγήσεις. Και αυτό, διότι άρχισε να συνειδητοποιείται ότι το σύστημα του κλιμακωτού μπόνους προς το πρώτο κόμμα, το οποίο νομοθέτησε η σημερινή κυβέρνηση, δύσκολα θα έδινε μονοκομματική κυβέρνηση, αφού προνοούσε πλειοψηφία άνω του 38,5%.

Οι εξπέρ της κυβέρνησης στα εκλογικά ζητήματα ετοίμασαν τις εξής τρεις εναλλακτικές προτάσεις:

Πρώτη εναλλακτική: Με μια τροπολογία μιας… γραμμής, να επανέλθει το προηγούμενο σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής και ειδικά στην τελευταία εκδοχή του με το μπόνους των 50 εδρών που είναι γνωστή ως «νόμος Παυλόπουλου» και έδωσε κυβερνήσεις όλων των αποχρώσεων, αφού για το σχηματισμό βιώσιμης κυβέρνησης ο πήχης τίθεται στην περιοχή του 36%.

Δεύτερη εναλλακτική: Να τροποποιηθεί ο ψηφισμένος νόμος με το κλιμακωτό μπόνους, έτσι ώστε το πρώτο κόμμα να αρχίσει να ενισχύεται με μια επιπλέον έδρα για κάθε 0,5% που λαμβάνει μετά το 20% αντί για το 25% που ισχύει τώρα. Με αυτόν τον τρόπο, ο νικητής των εκλογών μπορεί να αποσπάσει πλειοψηφία 151 εδρών με ποσοστό λίγο πάνω από το 35%.

Τρίτη εναλλακτική: Να προβλεφθεί επιπλέον μπόνους, που να σχετίζεται με το προβάδισμα το οποίο χωρίζει το κόμμα που κόβει πρώτο το νήμα της κάλπης από εκείνο που κατατάσσεται στη δεύτερη θέση. Για κάθε μονάδα διαφοράς, να πριμοδοτείται με μια έδρα, πρόνοια που επίσης μπορεί να κατεβάσει τον πήχη της αυτοδυναμίας κατά δύο ή τρεις μονάδες χαμηλότερα από τον προβλεπόμενο στο ψηφισθέν από τη σημερινή κυβέρνηση νομοθέτημα, που με βάση το Σύνταγμα θα εφαρμοστεί στη μεθεπόμενη αναμέτρηση.

Αν και οριστικές αποφάσεις δεν έχουν ληφθεί, καθώς ο πρωθυπουργός, ο οποίος στο πρόσφατο παρελθόν είχε αποκλείσει μια νέα αλλαγή, φέρεται να μην έχει αποφασίσει, ως επικρατέστερη εκδοχή προβάλει η επαναφορά του «νόμου Παυλόπουλου». Όσοι το εισηγούνται υποστηρίζουν ότι οι αντιδράσεις που είναι βέβαιο ότι θα εγερθούν από την αξιωματική αντιπολίτευση μπορεί να αποκρουστούν με δύο επιχειρήματα:

-Πρώτον, ότι ο ΣΥΡΙΖΑ σχημάτισε δύο φορές κυβέρνηση με αυτό το σύστημα, αρκούμενος στη συνεργασία με τους ΑΝΕΛ. 

-Και, δεύτερον, ότι, εφόσον πιστεύει ότι θα νικήσει στις επόμενες εκλογές, δεν μπορεί παρά να θέλει να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Την αναθέρμανση των συζητήσεων για νέα αλλαγή υπαινίχθηκε ο υπουργός Επικρατείας, Γιώργος Γεραπετρίτης, όταν ρωτήθηκε σχετικά το πρωί της Δευτέρας 5/9 στην τηλεόραση του ΑΝΤ1. Ο στενός συνεργάτης του πρωθυπουργού που οι «μετοχές» του στο… χρηματιστήριο του Μεγάρου Μαξίμου είναι πλέον ανεβασμένες, απάντησε ότι η χώρα δεν αντέχει την «κυβερνητική αστάθεια». Ο ίδιος συνέδεσε εμμέσως τους κυβερνητικούς προβληματισμούς με την ένταση στις σχέσεις ΝΔ-ΠΑΣΟΚ που προκάλεσε η υπόθεση των παρακολουθήσεων, που καθιστά πολύ δύσκολο το σχηματισμό μιας μελλοντικής συμμαχικής κυβέρνησης.

«Αυτή τη στιγμή πορευόμαστε με όσα έχει πει ο πρωθυπουργός. Εκλογές θα γίνουν στο τέλος της κυβερνητικής θητείας, γιατί η χώρα δεν αντέχει πρόωρες εκλογές. Πορευόμαστε με τον παρόντα εκλογικό νόμο. Δε σκέφτομαι αλλαγή εκλογικού νόμου αλλά σκέφτομαι την κυβερνητική σταθερότητα. Η χώρα δεν αντέχει κυβερνητική αστάθεια» είπε ο κ. Γεραπετρίτης. Και αμέσως μετά επικαλέστηκε το παράδειγμα της Ιταλίας, που «ταλανίζεται από κυβερνητική αστάθεια η οποία έχει οδηγήσει σε πολύ μεγάλη διολίσθηση της οικονομίας».

«Εξαιτίας της τοξικότητας που υπάρχει στο πολιτικό σύστημα καθίστανται δύσκολες οι συνεργασίες. Το ΚΙΝΑΛ λέει ότι δε συνεργάζεται με το πρώτο κόμμα. Δεν μπορεί να ξεφεύγει της προσοχής μας, ότι διαμορφώνεται κλίμα που δεν ευνοεί τις συνεργασίες. Η χώρα δεν μπορεί να μείνει ακυβέρνητη. Θα τάξει ο ελληνικός λαός όλους μας σε μία θέση» κατέληξε ο υπουργός Επικρατείας.

Λίγη ώρα αργότερα, στην ενημέρωση των πολιτικών συντακτών, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Γιάννης Οικονόμου, απέφυγε επιμελώς να διαψεύσει ότι η κυβέρνηση εξετάζει σοβαρά πλέον το ενδεχόμενο να αλλάξει το νόμο, για να διευκολύνει το σχηματισμό κυβέρνησης, που θα συμβάλει στην πολιτική σταθερότητα που χρειάζεται η χώρα.

Η υπόθεση βρίσκεται, πλέον, στα χέρια του πρωθυπουργού, ο οποίος αναμένεται να τοποθετηθεί επί του θέματος στη συνέντευξη Τύπου που θα παραχωρήσει την Κυριακή 11/9 στο πλαίσιο των εγκαινίων της ΔΕΘ.

© protothema.gr

Την 11η Σεπτεμβρίου εξερράγη κίνημα από τα στρατεύματα τα οποία είχαν διαφύγει από τη Μ. Ασία | Πώς φτάσαμε στη Λοζάνη

Tα επακόλουθα της Καταστροφής εκδηλώθηκαν αμέσως. Την 11η Σεπτεμβρίου (με το νέο ημερολόγιο) εξερράγη επαναστατικό κίνημα από τα στρατεύματα, τα οποία είχαν διαφύγει από τη Μικρά Ασία και είχαν καταφύγει στη Χίο και τη Λέσβο. Στο κίνημα προσχώρησε και ο Στόλος.

Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς
© dimokratia.gr

Την αρχηγία του κινήματος ανέλαβε αρχικά τριμελής επιτροπή, αποτελούμενη από τους συνταγματάρχες Σ. Γονατά και Ν. Πλαστήρα και τον αντιπλοίαρχο Δ. Φωκά. Τα επαναστατημένα στρατεύματα έπλευσαν προς το Λαύριο, προκειμένου από εκεί να στραφούν κατά των Αθηνών. Αεροπλάνα έριχναν προκηρύξεις ζητώντας την παραίτηση του βασιλιά, την άμεση διάλυση της Εθνοσυνέλευσης και το σχηματισμό άχρωμης κυβέρνησης που θα είχε την εμπιστοσύνη των Συμμάχων και θα διενεργούσε εκλογές Εθνοσυνέλευσης. Τέλος, οι επαναστάτες ζητούσαν την ενίσχυση του θρακικού μετώπου.
Ο στρατηγός Παπούλας, ο οποίος στάλθηκε από την κυβέρνηση για να συναντήσει τους επαναστάτες στο Λαύριο, αρκέστηκε να επιβεβαιώσει τους όρους που είχαν τεθεί. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος τήρησε γενναία στάση: Αρνήθηκε να αποδεχθεί τις εισηγήσεις των πολιτικών και στρατιωτικών συμβούλων του, οι οποίοι επέμεναν να απορρίψει το τελεσίγραφο των επαναστατών και να οργανώσει αντίσταση. Αντ’ αυτών, υπέβαλε αμέσως την παραίτησή του στις 14 Σεπτεμβρίου. Αυθημερόν ορκίσθηκε βασιλιάς ο Γεώργιος Β΄ και διάδοχος ανακηρύχθηκε ο αδελφός του Παύλος. Τα υπόλοιπα μέλη της βασιλικής οικογένειας αναχώρησαν στο εξωτερικό.

Ο ΖΑΪΜΗΣ
Η επανάσταση ανέθεσε την πρωθυπουργία στον Αλ. Ζαΐμη, ο οποίος όμως βρισκόταν στο εξωτερικό και δεν απάντησε αν δέχεται. Ουσιαστικώς ανέλαβε την προεδρία της κυβέρνησης ο αντιπρόεδρός της Σωτ. Κροκιδάς. Στον Ελ. Βενιζέλο ανατέθηκε η υπεράσπιση των ελληνικών δικαίων στα διεθνή συνέδρια που επρόκειτο να συνέλθουν. Μεγάλο πρόβλημα για την επαναστατική κυβέρνηση ήταν η περίθαλψη των εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων. Την 28η Σεπτεμβρίου 1922 υπεγράφη στα Μουδανιά, μεταξύ των δυνάμεων και της κυβέρνησης της Αγκυρας, πρωτόκολλο ανακωχής. Με αυτό έπρεπε η Ανατολική Θράκη να εκκενωθεί από τα ελληνικά στρατεύματα και να παραδοθεί στην κεμαλική Τουρκία. Στην ηγεσία τής επανάστασης υπήρχε διχογνωμία, αναφορικά με το αν θα υλοποιούσε ή όχι την εξαγγελία της να παραπέμψει σε δίκη ενώπιον της νέας Εθνοσυνέλευσης ή να συστήσει Επαναστατικό Δικαστήριο, για όσους είχαν κυβερνήσει τη χώρα κατά τη μικρασιατική εκστρατεία. Τελικά, στη σύνθεση της Επαναστατικής Επιτροπής επικράτησαν τα αδιάλλακτα στοιχεία, τα οποία εκπροσωπούσε ο Χατζηκυριάκος, και αποχώρησαν οι μετριοπαθείς, τους οποίους εκπροσωπούσε ο Φωκάς. Οπότε επικράτησε η άποψη να συσταθεί Επαναστατικό Δικαστήριο.
Σε αυτό παραπέμφθηκαν για να δικαστούν όσοι ήταν ήδη προφυλακισμένοι, ήτοι οι Δ. Γούναρης, Ν. Στράτος, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Γ. Μπαλτατζής, Ν. Θεοτόκης, Μ. Γούδας, Ξ. Στρατηγός, καθώς και ο αρχιστράτηγος Χατζανέστης. Η δίκη διεξήχθη στο κτίριο της Παλαιάς Βουλής και διήρκεσε δύο εβδομάδες. Με την απόφαση που εκδόθηκε καταδικάστηκαν σε θάνατο οι πέντε πρώτοι από τους κατηγορουμένους και ο αρχιστράτηγος. Η εκτέλεσή τους έγινε την 15η Νοεμβρίου 1922.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΤΕΛΟΣ
Την 24η Ιουλίου 1923 υπεγράφη η Συνθήκη της Λοζάνης, η οποία έθετε τέρμα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο. Εδινε όμως και δραματικό τέλος στο όνειρο της Μεγάλης Ελλάδος. Μετά την ιδιαίτερη συνεννόηση που έγινε μεταξύ Ελευθερίου Βενιζέλου και Ισμέτ πασά, διαφάνηκε ότι μπορούσαν να τεθούν οι βάσεις μιας μελλοντικής ελληνοτουρκικής συνεργασίας.
Η Τουρκία πήρε την Αν. Θράκη και, με τη μετάθεση των συνόρων πιο δυτικά, το προάστιο της Αδριανούπολης Ορεστιάδα (Καραγάτς). Αντ’ αυτού, η Ελλάδα δεν κατέβαλε πολεμική αποζημίωση. Επίσης, τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος παραδόθηκαν στην Τουρκία, με τον όρο ιδιαίτερου διοικητικού καθεστώτος. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο προστατεύθηκε με ειδικές διεθνείς εγγυήσεις.
Από ευρύτερη ευρωπαϊκή σκοπιά, οι δρομολογήσεις καταργούνταν, όπως και το καθεστώς ελευθερίας και ουδετερότητας των Στενών, ενώ οι συμμαχικές δυνάμεις όφειλαν να εγκαταλείψουν την Κωνσταντινούπολη. Υπεγράφη επίσης ειδική σύμβαση ανταλλαγής των πληθυσμών, πλην των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης και των Τούρκων της Δυτικής Θράκης. Από τη δεινή κατάσταση στην οποία περιήλθε η Ελλάδα, μετά την ήττα στη Μικρά Ασία, έσπευσε να επωφεληθεί η Ιταλία: Κατήγγειλε τη συμφωνία περί παραχώρησης της Δωδεκανήσου και, συγχρόνως, με τη σύγκληση πρεσβευτικής διάσκεψης, πέτυχε να επιδικαστεί οριστικά η Βόρεια Ηπειρος στην Αλβανία.

Όσο περνούν τα χρόνια τόσο λαλίστατα εμφανίζονται επίσημα και ανεπίσημα αρχεία του εξωτερικού, τα οποία περιλαμβάνουν μαρτυρίες, αποτιμήσεις και κρίσεις για όσα συνέβησαν και οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή. Υφίσταται βεβαίως πληθώρα έγκριτων μαρτυριών στην πλούσια βιβλιογραφία και εξέχουσα θέση πρέπει να καταλάβει η μαρτυρία του Βρετανού πολιτικού, στρατιωτικού, συγγραφέα και πρωθυπουργού της Μεγάλης Βρετανίας, σερ Ουίνστον Λέοναρντ Σπένσερ Τσόρτσιλ (1874-1965).
Δεν ήταν ξένος προς την ελληνική πραγματικότητα, ο άνδρας που επρόκειτο αργότερα να πρωταγωνιστήσει στα ευρωπαϊκά πράγματα. Γνώριζε την Αθήνα και την Ακρόπολη, αφού είχε πραγματοποιήσει παλαιότερα επισκέψεις. Πρώτη φορά είχε επισκεφθεί ανεπισήμως την Αθήνα το Μάιο του 1913, όταν ήλθε με την οικογένειά του και την οικογένεια του Αγγλου πρωθυπουργού Χέρμπερτ Ασκουιθ. Εντυπωσιασμένος από τις αρχαιότητες και το φως της αττικής γης, ήθελε να ζωγραφίσει πάνω στον Ιερό Βράχο.

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ
Οπωσδήποτε γνώριζε τις πολιτικές ισορροπίες και τις ελληνικές θέσεις, τους πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής και γενικότερα ήταν εξ εκείνων που ασχολούνταν γενικότερα με τα ζητήματα των βαλκανικών ισορροπιών. Είχε, λοιπόν, επανειλημμένως αναφέρει, ότι δεν ήταν ευμενώς διατεθειμένος στην ανάκτηση, εκ μέρους της Ελλάδος, της από αιώνες ελληνικής Μικράς Ασίας. Γενικά, ήταν αντίθετος με την ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία.
Ενα λιγότερο γνωστό σύγγραμμά του έφερε στο φως της δημοσιότητας τη δεκαετία του 1960 ο αείμνηστος δημοσιογράφος, ιστοριογράφος και βραβευμένος από την Ακαδημία Αθηνών για το έργο του «Το Χρονικόν της Μεγάλης Τραγωδίας (Το έπος της Μικράς Ασίας)» Χρήστος Αγγελομάτης. Σε αυτό, ο Τσόρτσιλ έγραψε για τα γεγονότα που προηγήθηκαν, αλλά και για όσα ακολούθησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Κάνοντας λόγο για τα γεγονότα μετά τη μάχη του Σαγγαρίου και την πορεία κατά της Αγκυρας, τόνιζε πως τότε άρχιζε η τελευταία πράξη της ελληνικής τραγωδίας, η οποία διήρκεσε ένα χρόνο: «Οι Ελληνες είχαν αποτύχει να καταλάβουν την Αγκυρα ή να συντρίψουν τον κεμαλικό στρατό. Τα στρατεύματά τους, που απέτυχαν στο Σαγγάριο ποταμό, το Σεπτέμβριο του 1921 υποχώρησαν σε διάμεσες οχυρωμένες θέσεις, που κάλυπταν την επαρχία Σμύρνης Αϊδινίου. Εδώ έμειναν ακλόνητοι με πείσμα τον έναν μετά τον άλλον μήνα».
Η επιχειρηματολογία και οι κρίσεις του ευφυούς Βρετανού γνώστη των πραγμάτων, των ισορροπιών και των λεπτομερειών, είναι ξεκάθαρη. Ζητούσε να αποδοθεί δικαιοσύνη στον Ελληνα στρατιώτη, που ήταν συχνά το θύμα της άγνοιας και της προκατάληψης. «Ας φανταστεί κανείς ένα στρατό 200.000 ανδρών επιστρατευμένο σε μια μικρή χώρα, κινητοποιημένη ή σε πόλεμο επί 10 έτη, να βρίσκεται στο κέντρο της Μικράς Ασίας, με ένα διαιρεμένο και διχασμένο έθνος πίσω του, με κομματικές διενέξεις παντού. Ας φανταστεί τους στρατιώτες αυτούς μακριά από τα σπίτια τους και στερημένους πραγματικής πολιτικής καθοδήγησης.
»Με πλήρη συνείδηση ότι είχαν εγκαταλειφθεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης και την Αμερική, με ανεπαρκή τροφή και πλημμελή παλαιό εξοπλισμό, χωρίς τσάι, χωρίς ζάχαρη, χωρίς τσιγάρα και χωρίς ελπίδα. Ή ακόμη ένα σχέδιο απελπισίας, ενώ μπρος, ολόγυρα και πίσω τους, συσπειρωνόταν και κινείτο ένας εχθρός πεισματώδης, ανήσυχος και αδυσώπητος, και ολοένα περισσότερο έχοντας εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Οι δοκιμασίες της μάχης είναι σκληρές, αλλά οι στρατοί όλου του κόσμου τις αντιμετώπισαν. Εδώ, όμως, επρόκειτο περί μακράς κακουχίας και δοκιμασίας…».
Χρησιμοποιώντας παραδείγματα άλλων στρατών που αγωνίζονταν, έχοντας την υποστήριξη ενός ισχυρού έθνους, στρατών που τρέφονταν, ενδύονταν και ενισχύονταν σωστά, οπότε ήξεραν γιατί μάχονταν και ήταν βέβαιοι ότι θα πετύχαιναν αυτό που επεδίωκαν, συμπέραινε ότι, αντιθέτως, στον Ελληνικό Στρατό της Μικράς Ασίας πλανιόταν ολοένα περισσότερο το αίσθημα της απομόνωσης, του κινδύνου των γραμμών συγκοινωνιών, μιας βάσης που κατέρρεε, μιας διαιρεμένης πατρίδας και ενός αδιάφορου κόσμου.
Θεωρούσε, λοιπόν, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, σπουδαίο το γεγονός ότι, παρ’ όλα αυτά, ο Ελληνικός Στρατός παρέμεινε όρθιος και με το όπλο ανά χείρας περισσότερο από εννέα μήνες. Υπήρξε όμως αποκαλυπτικός ο Βρετανός πολιτικός για την προδοσία εκ μέρους των Μεγάλων Δυνάμεων. Εδωσε παραστατικές εικόνες για τη βοήθεια που παρείχαν στον Κεμάλ Ρώσοι, Γάλλοι και Ιταλοί, ενισχύοντας τον οπλισμό και την οργάνωσή του, παρά τις ταπεινώσεις και τους εξευτελισμούς στα οποία υπέβαλαν οι κεμαλικοί τα στρατεύματα των χωρών αυτών, αλλά ακόμη και τα αγγλικά στρατεύματα.