Η πρόσφατη ομιλία του πρωθυπουργού του Κεμπέκ, François Legault, κατά την οποία δεσμεύτηκε να απαγορεύσει τις προσευχές σε δημόσιους χώρους, με το σκεπτικό της αντιμετώπισης «ριζοσπαστικών Ισλαμιστών», αναζωπύρωσε μια συζήτηση που εδώ και δύο δεκαετίες κυριαρχεί στην πολιτική σκηνή της επαρχίας – τη σχέση μεταξύ κράτους, θρησκείας και δημόσιας ζωής.

ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΗΣ ΛΑΪΚΟΤΗΤΑΣ

Η υπόθεση της λαϊκότητας (laïcité) στο Κεμπέκ δεν είναι φαινόμενο των τελευταίων ετών· οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά στο παρελθόν. Τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, η Καθολική Εκκλησία είχε τεράστια κοινωνική και πολιτική επιρροή στην επαρχία – διαχειριζόταν σχολεία και νοσοκομεία, όριζε ηθικά πρότυπα και διαμόρφωνε την καθημερινότητα πολλών πολιτών.  Στη συνέχεια, με τη λεγόμενη «Ήσυχη Επανάσταση» στις δεκαετίες του ’60 και ’70, άρχισε μια στροφή: η κυβέρνηση του Κεμπέκ ανέλαβε σταδιακά τον έλεγχο της παιδείας και της υγείας, περιορίζοντας το ρόλο της Εκκλησίας.

Η εξέλιξη αυτή δεν οδήγησε σε πλήρη λύση του ζητήματος· αντίθετα, δημιούργησε το υπόστρωμα για αργότερες αντιπαραθέσεις. Οι ρίζες της έχουν να κάνουν με την επιθυμία μιας κοινωνίας να ορίσει «πόσο πολύ θρησκεία ανήκει στο δημόσιο, πόσο στην ιδιωτική σφαίρα».

ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΥΜΑ: ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΤΗΣ

ΕΠΟΧΗΣ ΜΕΤΑ ΤΙΣ 11 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Το σκηνικό άλλαξε εκ νέου μετά τις επιθέσεις της 11^ης Σεπτεμβρίου 2001. Σε διεθνές επίπεδο εντάθηκε η συζήτηση για το Ισλάμ και τις κοινότητες μεταναστών. Στο Κεμπέκ το ζήτημα έγινε ιδιαίτερα οξύ, επειδή υπήρχε ήδη ιστορική εμπειρία με την Εκκλησία και μια κουλτούρα που ήθελε να διαχωρίσει καθαρά το κράτος από τη θρησκεία.

Ένα παράδειγμα: η αντιπαράθεση για τις «λογικές διευκολύνσεις» (reasonable accommodations) – όταν δήμοι ή ιδρύματα άλλαζαν πρακτικές για να ανταποκριθούν σε θρησκευτικές μειονότητες – προκάλεσε κύμα συναγερμού σε μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης του Κεμπέκ, η οποία θεώρησε ότι η ανοχή αυτή ίσως συνιστά ανοίγματα στην αλλαγή του «μοντέλου» της κοινωνίας.

ΤΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΑΛΜΑ: BILL 21

Το 2019 η κυβέρνηση του Κεμπέκ ψήφισε το νόμο γνωστό ως Bill 21 (An Act respecting the laicity of the State) που απαγορεύει σε δημόσιους λειτουργούς σε θέσεις εξουσίας – όπως εκπαιδευτικούς, αστυνομικούς, δικαστές – να φέρουν θρησκευτικά σύμβολα κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η κυβέρνηση επικαλέστηκε το μέσο άρθρο 33 του Καναδικού Χάρτη Δικαιωμάτων (notwithstanding clause) προκειμένου να θωρακίσει το νόμο έναντι κάποιων νομικών προκλήσεων.

ΓΙΑΤΙ Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Παρά το γεγονός ότι ο Bill 21 θεωρήθηκε από την κυβέρνηση ως «λύση», η υπόθεση δεν έκλεισε. Ο νόμος αμφισβητείται στο Ανώτατο Δικαστήριο του Καναδά. Επιπλέον, η κυβέρνηση Legault επανέρχεται – με την εξαγγελία απαγόρευσης της προσευχής σε δημόσιους χώρους – ενισχύοντας νέα φάση στην αντιπαράθεση.

Ένας λόγος που το θέμα παραμένει ζωντανό είναι, επειδή η «λαϊκότητα» στο Κεμπέκ δε νοείται όπως σε άλλα μέρη του Καναδά: η έννοια της laïcité έχει πιο «ενισχυμένο» χαρακτήρα – περισσότερο απλώς διαχωρισμός εκκλησίας-κράτους και περισσότερο έλεγχος του δημόσιου χώρου από τη θρησκευτική έκφραση.

ΠΟΙΟΙ ΩΦΕΛΟΥΝΤΑΙ

ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΧΑΝΟΥΝ

Η συζήτηση αποκαλύπτει μεγάλες πολιτικές διαστάσεις. Από τη μία, η υπόθεση της λαϊκότητας λειτουργεί ως εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης. Ο αναλυτής Sébastien Dallaire επισημαίνει, ότι το θέμα χρησιμοποιείται ως «σκιά» για να μετατοπιστεί η προσοχή από άλλα προβλήματα – όπως η αύξηση του κόστους ζωής, η έλλειψη ιατρών ή η πίεση στα σχολεία.

Οι πολιτικοί της κυβέρνησης της Coalition Avenir Québec (CAQ) χρησιμοποιούν το ζήτημα της λαϊκότητας για να ενδυναμώσουν την εικόνα τους ως υπερασπιστές της ταυτότητας του Κεμπέκ – ότι «θα υπερασπιστούμε τις αξίες μας». Την ίδια στιγμή, οι μειονότητες (ιδίως μουσουλμανικές κοινότητες) υποστηρίζουν ότι υφίστανται περιθωριοποίηση

ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΕΝΟΣ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΟΥ ΕΞΙΣΟΡΡΟΠΙΣΜΟΥ

Η όλη διαμάχη δεν είναι χωρίς ρίσκα. Όπως επισημαίνει ο Dallaire, τα ζητήματα λαϊκότητας μπορεί να φαίνονται «εκρηκτικά», αλλά η διαχείρισή τους μπορεί επίσης να «εκραγεί στα χέρια» όσων τα προωθούν – όπως συνέβη με το προηγούμενο σχέδιο «Χάρτα των Αξιών» (charte des valeurs) το 2013, που είχε υποστηριχθεί ευρέως αλλά οδήγησε το κόμμα που το εισήγαγε σε εκλογική ήττα.

ΤΙ ΜΕΛΛΕΙ ΓΕΝΕΣΘΑΙ;

Με την προσδοκία ότι το Ανώτατο Δικαστήριο του Καναδά θα εξετάσει τη συνταγματικότητα του Bill 21, το θέμα αναμένεται να επανέλθει σε πιο κρίσιμο σχήμα – πιθανώς να καθορίσει τη σχέση μεταξύ επαρχιακής αυτονομίας και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση του Κεμπέκ φαίνεται έτοιμη να εισαγάγει ακόμη πιο αυστηρά μέτρα – όπως την απαγόρευση δημόσιας προσευχής – γεγονός που θέτει εν αμφιβόλω την κοινωνική συνοχή και τους δεσμούς εμπιστοσύνης μεταξύ κοινοτήτων.

Ένα πρωτοφανές περιβαλλοντικό φαινόμενο πλήττει το νότιο Κεμπέκ: η στάθμη του ποταμού Αγίου Λαυρεντίου, του ζωτικού υδάτινου διαύλου που συνδέει τις Μεγάλες Λίμνες με τον Ατλαντικό, έχει υποχωρήσει κατά 30 εκατοστά έως και πάνω από ένα μέτρο – κάτω από τα κανονικά επίπεδα για την εποχή. Οι ειδικοί μιλούν για την πιο σοβαρή πτώση των τελευταίων δεκαετιών, αποτέλεσμα μιας παρατεταμένης ξηρασίας, που έχει μειώσει δραματικά τα αποθέματα νερού σε ολόκληρη την επαρχία.

ΞΗΡΑΣΙΑ ΧΩΡΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ

Από τα μέσα Αυγούστου, η νότια ζώνη του Κεμπέκ και το ανατολικό Οντάριο καταγράφουν σημαντικό έλλειμμα βροχοπτώσεων. Στο Μόντρεαλ, οι μετεωρολογικές υπηρεσίες ανέφεραν μόλις 70 χιλιοστά βροχής τον Αύγουστο (έναντι 94 mm κατά μέσο όρο) και 33 χιλιοστά τον= Σεπτέμβριο, δηλαδή λιγότερο από το μισό της συνηθισμένης ποσότητας. Σύμφωνα με τον Καναδικό Μετεωρολογικό Οργανισμό, πρόκειται για την πιο ξηρή αρχή φθινοπώρου από το 2001.

Η απουσία βροχής έχει μειώσει τις εισροές προς τον ποταμό, ενώ οι θερμοκρασίες του Οκτωβρίου – κατά 2 βαθμούς υψηλότερες από το μέσο όρο – αυξάνουν την εξάτμιση. Η συνδυασμένη αυτή πίεση έχει οδηγήσει σε χαμηλές ροές νερού και σε σοβαρή ανησυχία για τη βιωσιμότητα των υδάτινων οικοσυστημάτων.

ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ

ΚΑΙ ΣΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Ο ποταμός του Αγίου Λαυρεντίου δεν είναι απλώς ένα φυσικό τοπίο: είναι μία από τις σημαντικότερες εμπορικές αρτηρίες της Βόρειας Αμερικής. Από το λιμάνι του Μόντρεαλ διέρχονται ετησίως περισσότερα από 36 εκατομμύρια τόνοι φορτίων – τρόφιμα, πετρέλαιο, καταναλωτικά αγαθά και πρώτες ύλες, που τροφοδοτούν τον Καναδά και τις Μεγάλες Λίμνες.

Με τη στάθμη να πέφτει, τα πλοία υποχρεώνονται να μειώσουν το βάρος του φορτίου τους κατά 10 έως 20%. Πολλές εταιρείες ναυσιπλοΐας έχουν ήδη επιβραδύνει την ταχύτητά τους, για να αποφύγουν ζημιές στα ύφαλα, γεγονός που αυξάνει το κόστος μεταφοράς και καθυστερεί τις παραδόσεις.
Σύμφωνα με το Port of Montreal, τα περιορισμένα βυθίσματα έχουν ήδη μειώσει την παραγωγικότητα και αυξήσει τα έξοδα συντήρησης των διαύλων. «Η οικονομική επίπτωση μπορεί να αποδειχθεί σοβαρή αν οι συνθήκες συνεχιστούν μέχρι το Νοέμβριο», δήλωσε ο Ντάνιελ Λανγκλουά, υπεύθυνος επιχειρήσεων του λιμανιού. «Το 2023 είχαμε πρόβλημα με τις πλημμύρες· τώρα το ακριβώς αντίθετο. Είναι η νέα πραγματικότητα του κλίματος».

ΜΑΡΙΝΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

ΣΕ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στο εμπόριο. Οι μαρίνες του Μόντρεαλ και των προαστίων του, όπως στο Lachine και στο Longueuil, αναφέρουν ότι δεκάδες σκάφη αναψυχής έχουν «καθίσει» στο βυθό και δεν μπορούν να μετακινηθούν προς τις αποθήκες για τη χειμερινή περίοδο. Ορισμένα τμήματα του ποταμού έχουν μετατραπεί σε λασπώδεις εκτάσεις, αποκαλύπτοντας βυθισμένα αντικείμενα που δεν είχαν φανεί επί δεκαετίες. Οι ιδιοκτήτες σκαφών αναγκάζονται να πληρώνουν για γερανούς ή ρυμουλκά, ενώ οι τοπικές επιχειρήσεις χάνουν έσοδα. Ορισμένοι δήμοι σκέφτονται ακόμη και την προσωρινή διακοπή πρόσβασης σε ράμπες σκαφών, για λόγους ασφάλειας.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΠΙΕΣΗ ΚΑΙ

ΑΠΩΛΕΙΑ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

Οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Ο καθηγητής υδροκλιματολογίας, Philippe Gachon, του Πανεπιστημίου του Κεμπέκ, προειδοποιεί ότι η χαμηλή στάθμη του ποταμού συνδέεται με υποβάθμιση των υδροφόρων οριζόντων και απώλεια οξυγόνου στα νερά. «Βλέπουμε μεταβολές στο pH, αύξηση θερμοκρασίας και θνησιμότητα ψαριών στις εκβολές», είπε στο Radio-Canada.

Οι εκτεθειμένες όχθες επιταχύνουν τη διάβρωση, ενώ τα φυτά που κρατούν το έδαφος σταθερό ξεραίνονται. Ταυτόχρονα, ορισμένα τμήματα του ποταμού γίνονται ευάλωτα σε διείσδυση αλμυρού νερού από τις εκβολές, αλλοιώνοντας τη χημική ισορροπία και επηρεάζοντας την αλιεία. Η περιβαλλοντική οργάνωση Ouranos σημειώνει ότι τέτοιες συνθήκες, εάν συνεχιστούν για εβδομάδες, μπορεί να αφήσουν μακροπρόθεσμο οικολογικό αποτύπωμα, με επιπτώσεις που θα φανούν την άνοιξη του 2026.

ΠΡΟΣΩΡΙΝΑ ΜΕΤΡΑ,

ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΕΣ ΑΝΗΣΥΧΙΕΣ

Η Διεθνής Επιτροπή των Μεγάλων Λιμνών και του Αγίου Λαυρεντίου (IJC) αποφάσισε την περασμένη εβδομάδα να αυξήσει προσωρινά τη ροή νερού από τη λίμνη Οντάριο προς τον ποταμό, προσδοκώντας άνοδο της στάθμης κατά περίπου 15 εκατοστά. Όμως οι ειδικοί προειδοποιούν πως η λύση είναι αμιγώς προσωρινή και μπορεί να προκαλέσει πτώση των επιπέδων στη λίμνη, με συνέπειες για άλλες περιοχές. Ο ομοσπονδιακός υπουργός Περιβάλλοντος, Στίβεν Γκιλμπό, δήλωσε ότι η κυβέρνηση «παρακολουθεί στενά την κατάσταση» και συνεργάζεται με τις επαρχιακές αρχές για να εκτιμήσει τις επιπτώσεις σε υποδομές, ύδρευση και βιομηχανία.

ΤΟ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΤΙΚΟ

ΜΗΝΥΜΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ

Η κατάσταση στον ποταμό του Αγίου Λαυρεντίου δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό· εντάσσεται σε μια σειρά ακραίων κλιματικών φαινομένων που βιώνει ο Καναδάς. Τις τελευταίες χρονιές, το Κεμπέκ βρέθηκε αντιμέτωπο με ιστορικές πλημμύρες, ρεκόρ πυρκαγιών και τώρα με ιστορική ξηρασία. Οι ειδικοί συμφωνούν: η περιοχή εισέρχεται σε περίοδο αυξημένης κλιματικής μεταβλητότητας, που απαιτεί νέο σχεδιασμό διαχείρισης των υδάτινων πόρων.

Η Ελλάδα στη σκιά του παρελθόντος της

Ογδόντα πέντε χρόνια μετά την ηρωική αντίσταση, η Ελλάδα φαίνεται να έχει χάσει τη βούληση να υπερασπιστεί την ιστορία και την εδαφική της ακεραιότητα. «Η ιστορία διδάσκει», επαναλαμβάνουμε συχνά, όμως οκτώμισι δεκαετίες αργότερα, μετά το ηρωικό ΟΧΙ της 28^ης Οκτωβρίου 1940, αυτή η φράση αποκτά μια πικρή ειρωνεία.

Η Ελλάδα, που έδωσε αμέτρητες μάχες για την ελευθερία της, από την Επανάσταση του 1821 κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέχρι τον Αγώνα ενάντια στον Άξονα, την Αντίσταση κατά της γερμανικής κατοχής και τον τραγικό εμφύλιο, φαίνεται σήμερα να έχει ξεχάσει τα διδάγματα του παρελθόντος της.

Οι Αγώνες για την Ελευθερία συνεχίστηκαν με διαφορετικές μορφές: στη διατήρηση της δημοκρατίας, στην προάσπιση των πολιτικών ελευθεριών, στην αντίσταση απέναντι σε κάθε μορφή καταπίεση… Κάθε γενιά Ελλήνων κληρονόμησε την ευθύνη να φυλάξει αυτό που οι προηγούμενες γενιές κατέκτησαν με αίμα.

Σήμερα, αυτή η κληρονομιά φαίνεται να διαλύεται στα χέρια μιας πολιτικής ηγεσίας που, αντί να διαφυλάξει την ελευθερία και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας, επιλέγει την υποχώρηση και το συμβιβασμό.

Η Συμφωνία των Πρεσπών, είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας πραγματικότητας. Η απόφαση να επιτραπεί στο κρατίδιο των Σκοπίων να χρησιμοποιεί το όνομα «Μακεδονία», έστω και με τον προσδιορισμό «Βόρεια», αποτελεί άνευ όρων παράδοση ιστορίας, ονόματος και πολιτισμού.

Το ζήτημα της Μακεδονίας δεν είναι μεμονωμένο. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει σήμερα ένα πολυεπίπεδο πλέγμα προκλήσεων:

Στο Αιγαίο, η Τουρκία συνεχίζει να προβάλλει τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», αμφισβητώντας την ελληνική κυριαρχία σε νησιά και θαλάσσιες ζώνες. Οι προκλήσεις έχουν γίνει καθημερινό φαινόμενο, ενώ οι τουρκικές διεκδικήσεις γίνονται όλο και πιο επιθετικές.

Στη Θράκη, με την αύξηση της μουσουλμανικής μειονότητας, παρατηρείται μια σταδιακή δημογραφική μεταβολή που ανησυχεί πολλούς αναλυτές.

Η Κύπρος παραμένει διχοτομημένη από το 1974, με το βόρειο τμήμα του νησιού υπό τουρκική κατοχή.

Η Βόρεια Ήπειρος, με το σημαντικό ελληνικό πληθυσμό της ανήκει στην Αλβανία, με τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας να αποτελούν συχνά αντικείμενο διεθνούς ανησυχίας.

Παράλληλα, η Ελλάδα δέχεται αδιάκοπα κύματα λαθρομεταναστών και προσφύγων, που οδηγούν σε ραγδαίες δημογραφικές αλλαγές σε ολόκληρη τη χώρα.

Ίσως το πιο ανησυχητικό φαινόμενο είναι η μαζική έξοδος νέων, μορφωμένων και ταλαντούχων Ελλήνων, προς το εξωτερικό. Η οικονομική κρίση και η έλλειψη προοπτικών έχουν μετατρέψει την Ελλάδα σε εξαγωγέα ανθρώπινου δυναμικού.

Το κεντρικό ερώτημα που προκύπτει είναι: Γιατί η Ελλάδα, με τέτοια ιστορία αντίστασης και αγώνα, φαίνεται σήμερα να έχει χάσει τη βούληση να υπερασπιστεί τον εαυτό της;

Η οικονομική εξάντληση, η εξάρτηση από διεθνείς θεσμούς, η πολιτική διαίρεση, η απώλεια εθνικής αυτοπεποίθησης και η κυριαρχία μιας λογικής «ήρεμων νερών», που προτιμά την αποφυγή της σύγκρουσης από την υπεράσπιση των δικαιωμάτων, θεωρώ ότι είναι μερικές από τις πολλαπλές και σύνθετες απαντήσεις…