Αρχίζει διάλογος, λοιπόν…

Πέντε χρόνια μετά το τελευταίο ναυάγιο των διερευνητικών επαφών εξαιτίας της απόπειρας πραξικοπήματος στην Τουρκία, οι δύο αντιπροσωπίες, υπό τους πρέσβεις Αποστολίδη και Ερτσιγές, θα καθίσουν και πάλι η μία απέναντι στην άλλη στο τραπέζι των συνομιλιών στην Κωνσταντινούπολη. Σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον όμως! Καθώς η γείτων έχει καταφέρει να τριχοτομήσει διά της βίας και διά του τουρκολιβυκού μνημονίου την Κύπρο, τη Δωδεκάνησο αλλά και τη ζωτική για εμάς θαλάσσια περιοχή νοτίως της Κρήτης.

Μανώλης Κοττάκης

© Newsbreak.gr

Η ελληνική διαπραγματευτική ομάδα δε μπορεί να συζητεί πλέον θεωρητικώς, ευρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματική κατάσταση. Και εξαιτίας της τουρκικής δραστηριότητας, αλλά και λόγω των νέων εκπτωτικών ελληνικών θέσεων για τις επήρειες νήσων, μέσες γραμμές, χαράξεις γραμμών, προσδιορισμού αλιευτικών ζωνών στις συμφωνίες με την Ιταλία και την Αίγυπτο. Οι Τούρκοι, για παράδειγμα, ζητούν «αθώα» να τους επιτραπεί η αλιεία στα χωρικά μας ύδατα στα Δωδεκάνησα, όπως επετράπη με την τελευταία συμφωνία και στους Ιταλούς. Ωστόσο, της ουσίας της διαπραγμάτευσης προηγείται η διαδικασία. Κρύβει πολλά μυστικά.

Οι γείτονες ακολουθούν την εξής στρατηγική: Τεμαχίζουν το διάλογο σε «τρία» τραπέζια, όχι σε ένα, για να επιτύχουν το στόχο τους να τεθούν όλα προς συζήτηση: Στο διμερή πολιτικό διάλογο μεταξύ γραμματέων και διευθυντών υπουργείων θα θέσουν τα ζητήματα μειονοτήτων και Λοζάνης. Στο ΝΑΤΟ, μέσω των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, εγείρουν την απαίτηση της αποστρατιωτικοποιήσεως των Δωδεκανήσων και των νησιών του Αιγαίου (αλήθεια, από πότε έχει να δέσει πλοίο του αμερικανικού στόλου στη Ρόδο, μετά τις διαμαρτυρίες των Τούρκων;).

Στις διερευνητικές επαφές που διεξάγονται υπό την ισχυρή παρότρυνση της Ευρωπαϊκής Ενώσεως θα τεθούν τα λοιπά: εναέριος χώρος, «γκρίζες ζώνες», χωρικά ύδατα (μονομερές ελληνικό δικαίωμα, θυμίζω), οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Δεν είμαι, βεβαίως, σίγουρος αν όλες οι πλευρές εννοούν το ίδιο ακριβώς – για «θαλάσσιες ζώνες» ομιλεί ο πρωθυπουργός, χωρίς να προσδιορίζει αν αφορούν μόνο τη νησιωτική υφαλοκρηπίδα ή και την ηπειρωτική, για «ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα» ομιλεί ο υπουργός Εξωτερικών, για όλες τις ελληνικές ιδέες που έχουν κατατεθεί εγγράφως μεταξύ 2003-2016 στους 60 γύρους ομιλεί ο Τσαβούσογλου.

Αλλά και πάλι -επιμένω- το θέμα δεν είναι (για την ώρα) η ουσία αλλά η διαδικασία. Τι διαπιστώνουμε; Με το παρόν σχήμα -την ώρα που η Τουρκία πραγματοποιεί για λόγους τακτικής φιλοευρωπαϊκή στροφή έως το Μάρτιο- υιοθετείται το μοντέλο «απευθείας διάλογος Ελλάδος – Τουρκίας», με τους Ευρωπαίους στην άκρη, απαθείς και ουδέτερους. Εις τρόπον ώστε, αν ναυαγήσουν οι συνομιλίες, να μας χρεωθεί ανέτως η ευθύνη.

102 δισ. δολάρια είναι το ποσό στο οποίο είναι εκτεθειμένες επισήμως οι ευρωπαϊκές τράπεζες στην Τουρκία. Εσείς με ποιον λέτε ότι θα «πάνε», ανεξαρτήτως δικαίου, αν στραβώσουν τα πράγματα; Άνθρωποι που γνωρίζουν άριστα τα Internal corporis της Ευρωπαϊκής Ενώσεως υποστηρίζουν το εξής: Το πλαίσιο διαπραγμάτευσης από ελληνοτουρκικό πρέπει να γίνει στ’ αλήθεια (και όχι στα λόγια) ευρωτουρκικό. Εις τρόπον ώστε οι Ευρωπαίοι να στοιχηθούν πίσω από την Ελλάδα υποχρεωτικώς, θέλουν δε θέλουν, και όχι να σφυρίζουν αδιάφορα, έχοντας το νου τους στις τράπεζές τους και στις πωλήσεις των όπλων τους.

Πώς θα γίνει αυτό; Ερώτηση: Να ανοίξουν ξανά τα κεφάλαια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων δε ζητούν ο πρόεδρος Ερντογάν και ο σύμβουλός του Ιμπραήμ Καλίν, τώρα που καίγονται για νέα κονδύλια Προσφυγικού και για τελωνειακή ένωση υπέρ των αγροτικών προϊόντων τους; Ε, λοιπόν, ναι! Να ανοίξουν.

Κάθε ελληνική κυβέρνηση που σέβεται τον εαυτό της -είμαι βέβαιος και η παρούσα- θα άδραχνε την ευκαιρία και θα ζητούσε να ανοίξει, μεταξύ άλλων, ένα συγκεκριμένο κεφάλαιο: το κεφάλαιο 13 για την Αλιεία, το οποίο προϋποθέτει ότι το υποψήφιο κράτος-μέλος αναγνωρίζει και υπογράφει τη Διεθνή Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Θες ειλικρινώς Ευρώπη, κυρία Τουρκία; Σεβάσου τη διεθνή νομιμότητα, είναι ο όρος sine qua non για την πρόοδο των ενταξιακών αλλά και -προσοχή- για την Τελωνειακή Ένωση.

Αναγνώρισε το κοινοτικό κεκτημένο! Αυτή, μάλιστα, είναι στρατηγική. Και διότι μετατρέπει τα ελληνοτουρκικά σε γνησίως ευρωτουρκικά ζητήματα, και γιατί υποχρεώνει τους Ευρωπαίους να στοιχηθούν εκόντες άκοντες πίσω από την Ελλάδα, με κρινόμενη την Τουρκία.

Πρόκειται για στρατηγική που δοκιμάστηκε και εφαρμόστηκε με επιτυχία την περίοδο 2004-2009 από τους Καραμανλή – Μολυβιάτη – Βαληνάκη, ασχέτως αν οι ιέρακες του εκσυγχρονισμού τη βάφτισαν τάχα μου δήθεν στρατηγική αδρανείας. Όχι μόνο η Τουρκία ήταν πολιτικώς και διπλωματικώς υπόλογη έναντι της Ένωσης τότε, αλλά ο Κώστας Καραμανλής έθεσε ως όρο στήριξης για την επανεκλογή του Μπαρόζο (ας το αποκαλύψω) να ιδρυθεί το χαρτοφυλάκιο της αλιείας, μέσα από το οποίο θα περνούσαν ως ευρωπαϊκές όλες οι εθνικές μας επιλογές για το Αιγαίο.

Ήταν η εποχή που η ανεξάρτητη Ελλάς έθετε όρους, δεν της έθεταν οι άλλοι! (Δε χρειάζεται να πω με ποιον τρόπο και με ποια πρόσωπα αξιοποίησε ο Παπανδρέου το χαρτοφυλάκιο αυτό το 2010 – λυπηρό.) 

Λοιπόν; Θα το κάνουμε πάλι; Ή θα αφήσουμε τους Ευρωπαίους και τους Τούρκους να κάνουν το βεβαιωμένο παιχνίδι τους στις πλάτες μας και στο τέλος θα τους δώσουμε και την ευκαιρία να μας στείλουν το λογαριασμό;

Στο σημείο που είμαστε, ο διάλογος είναι πιο επικίνδυνος από τη σύρραξη. Γιατί με τον τρόπο που πάμε να τον κάνουμε, αν δεν καταφέρουμε να φτάσουμε -«σφαγμένοι», βεβαίως- στη Χάγη έπειτα από εκλογές, ο διάλογος θα οδηγήσει σε τετελεσμένα και γεωτρύπανα. Σε φινλανδοποίηση. Όχι σε πόλεμο. Δε θα χρειαστεί πόλεμος. Οι Τούρκοι μάς μέτρησαν το καλοκαίρι! Έδαφος θεωρούμε μόνο τη γη. Τα νησιά μας. Όχι τις θάλασσές μας. Αυτές είναι «εκτός συναλλαγής». Γι’ αυτό και τις «οργώνουν» ελευθέρως.

Σοβαρός κίνδυνος να οδηγηθούμε σε εθνικές υποχωρήσεις ή σε κλιμάκωση της έντασης

Η απόφαση της ελληνικής πλευράς να ανταποκριθεί άμεσα στην τουρκική πρόσκληση για επανεκκίνηση των διερευνητικών επαφών μεταξύ των δύο χωρών, διαψεύδοντας στην πράξη τα ελληνικά προαπαιτούμενα περί συνέχειας και συνέπειας μιας τουρκικής μη προκλητικότητας, προκαλεί ήδη ποικίλες αντιδράσεις.
Η τουρκική πλευρά, θεωρώντας προφανώς δικαίωση της συμπεριφοράς της την προετοιμασία του επίσημου διαλόγου, προσπαθεί ήδη να θεμελιώσει μια ατζέντα κατά πολύ ευρύτερη όσων παρουσιάζεται ως διατεθειμένη να συζητήσει η ελληνική κυβέρνηση. Οι αναφορές τουρκικών ΜΜΕ που αναπαράγουν την τουρκική προπαγάνδα, όσο και οι δημόσιες τοποθετήσεις του Ταγίπ Ερντογάν και του Μεβλούτ Τσαβούσογλου αποδεικνύουν ότι η Τουρκία ελπίζει ότι θα τεθούν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων πολύ περισσότερα από αυτά που η ελληνική κυβέρνηση παραδέχεται ότι θα συζητηθούν.
Το γεγονός ότι οι ανακοινώσεις για το ραντεβού στο τέλος Ιανουαρίου έγιναν τόσο κοντά σε μια σειρά τουρκικών προκλήσεων, όπως το περιστατικό στα Ίμια, αποδίδεται από πολλούς και σε πιέσεις της γερμανικής κυβέρνησης, που θέλει να αποδείξει ότι η «μαλακή» στάση της Ε.Ε. το Δεκέμβριο μπορεί να έχει τελικά αποτελέσματα.
Το αν αυτά θα είναι καλά ή κακά για την Ελλάδα είναι κάτι που, όπως αποδεικνύεται, αφορά μόνο τη χώρα μας και κανέναν από τους «εταίρους» της, είτε στις Βρυξέλλες είτε στην Ουάσιγκτον – με τη δεύτερη επίσης να χαιρετίζει την επανάληψη των διερευνητικών συνομιλιών, που, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, «έχουν τη δυνατότητα να συμβάλουν στη μείωση των περιφερειακών εντάσεων».
Όμως, με μια ατζέντα τελικά «μυστήριο», αφού οι δύο πλευρές δεν έχουν συμφωνήσει στο τι θα συζητηθεί σε αυτές τις διερευνητικές επαφές, δεν είναι λίγοι οι ειδικοί που σημειώνουν ότι μπορεί τελικά να οδηγηθούμε σε περαιτέρω και υψηλότερης έντασης καταστάσεις, σε περίπτωση που αυτές -όπως συνέβη και τις προηγούμενες 60 φορές- δεν ευοδωθούν.
Η τακτική του πολέμου νεύρων και της διαχείρισης της δημόσιας εικόνας αυτών των διαπραγματεύσεων, που επιχειρείται στο μέγιστο βαθμό από την τουρκική πλευρά, σίγουρα δεν προδιαθέτει θετικά, και ήδη πολλοί Έλληνες αξιωματούχοι, συμπεριλαμβανομένου του πρωθυπουργού στη ζωντανή του συνέντευξη, ένιωσαν την ανάγκη να διαβεβαιώσουν τους Έλληνες ότι τα ζητήματα που θέτει η Τουρκία δεν πρόκειται να συζητηθούν. Βέβαια, ο διαχωρισμός των συζητήσεων για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών σε Αιγαίο και ανατολική Μεσόγειο δημιουργεί υποψίες για «διαφορετικής υφής» πιθανές λύσεις στις δύο αυτές ζώνες…

Η επανάληψη των διερευνητικών συνομιλιών στις 25 Ιανουαρίου αποτελεί την αφετηρία μιας μακράς πορείας, η οποία θα καταλήξει είτε σε ρήξη, με ανυπολόγιστες συνέπειες, είτε στη δρομολόγηση ενός -όπως θα φιλοτεχνηθεί- «ιστορικού συμβιβασμού», που θα ισοδυναμεί με παραίτηση της Ελλάδας από αναφαίρετα, βάσει του Διεθνούς Δικαίου, κυριαρχικά δικαιώματα.

Αλέξανδρος Τάρκας*

Στην παρούσα φάση κανένας Έλληνας ή ξένος αξιωματούχος δε δύναται να προβλέψει την ακριβή κατάληξη των διερευνητικών με την Τουρκία. Οι ειρηνικές ή θερμές εξελίξεις εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη βούληση περί «ζωτικού χώρου» και τους τακτικισμούς του Τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν. 

Επίσης, οι λεγόμενες «κόκκινες γραμμές» της Ελλάδας εξαρτώνται από το ρίσκο που θέλει να αναλάβει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης ενώπιον της ίδιας της Ιστορίας, του (πιο συγκρατημένου) υπουργείου Εξωτερικών και της βάσης της παράταξής του. Σε αυτό το πλαίσιο οι κρίσιμες πτυχές των επικείμενων διερευνητικών συνοψίζονται στα ακόλουθα σημεία:

ΞΕΚΑΘΑΡΗ ΑΤΖΕΝΤΑ

-Ανοιχτά κανάλια επικοινωνίας με την Άγκυρα πρέπει να υπάρχουν και διάλογος πρέπει να γίνεται, ώστε η ένταση να εκτονώνεται. Βασική προϋπόθεση όμως είναι η ύπαρξη ξεκάθαρης ατζέντας, όπως επί Κωνσταντίνου Καραμανλή, πριν και μετά το Πρακτικό της Βέρνης του 1976, και επί Ανδρέα Παπανδρέου, πριν και μετά το Μνημόνιο Παπούλια – Γιλμάζ του 1988. Αντίθετα, οι συνομιλίες Μητσοτάκη – Γιλμάζ του 1991 και οι αντίστοιχες Πάγκαλου – Γκιονενσάι και Σημίτη – Ντεμιρέλ, Σημίτη – Ετσεβίτ στα τέλη της δεκαετίας του ’90 αποτελούν κακό οδηγό. Σήμερα ξεκάθαρη ατζέντα δεν υπάρχει.

-Ο πρωθυπουργός και κυρίως η χώρα υπέστησαν βατερλό κατά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Δεκεμβρίου, όταν απορρίφθηκαν οι κυρώσεις κατά της Άγκυρας. Τουλάχιστον εκκρεμεί η έκθεση επί των σχέσεων Ε.Ε. – Τουρκίας στη Σύνοδο του Μαρτίου, οπότε ο κ. Ερντογάν έχει συμφέρον να παρουσιάζει εικόνα διαλλακτικότητας. Η αλήθεια είναι ότι, ανεξάρτητα από τα σοβαρότατα λάθη του Μεγάρου Μαξίμου, μια επίμονη ελληνική άρνηση επί του διαλόγου θα έδινε διεθνώς την εικόνα ότι η Αθήνα βρίσκεται εν αδίκω.

-Κατά τις διερευνητικές της περιόδου 2002-2016 εξαντλήθηκε η θεματολογία. Καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει να προσθέσει κάτι, πέραν της τουρκικής θρασύτητας από το μνημόνιο με τη Λιβύη του Νοεμβρίου 2019, έως σήμερα. Επομένως, η ώρα των αποφάσεων ίσως είναι κοντά.

-Έως το 2016 ο διάλογος ήταν άτυπος και χωρίς πίεση. Τώρα οι διερευνητικές τείνουν να αποκτήσουν διάσταση πραγματικής διαπραγμάτευσης ή θα οδηγήσουν σε αυτήν. Η Ελλάδα θα βρεθεί ενώπιον σκληρών διλημμάτων, καθώς η Τουρκία μόνο να κερδίσει έχει από «ειδικές λύσεις» για το Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο.

-Ο κ. Ερντογάν και ο υπουργός Εξωτερικών Μ. Τσαβούσογλου δεν προέβησαν σε χειρονομίες καλής θέλησης πριν από τις διερευνητικές, όπως ήλπιζε το Μαξίμου. Απέσυραν το «Oruc Reis» μόνον αφού ολοκλήρωσε τις έρευνές του στην ανατολική Μεσόγειο και ενόψει άλλων προγραμματισμένων εργασιών στη Μαύρη Θάλασσα έως τα μέσα Ιουνίου 2021.

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΑΣΑΦΕΙΑ

-Συντηρείται μια «δημιουργική ασάφεια» ως προς τις διαδικασίες που θα εξελίσσονται παράλληλα με τις διερευνητικές, επαναλαμβάνοντας το «βαρουφάκειο» λάθος του ΣΥΡΙΖΑ το 2015. Γιατί η Άγκυρα, βάσει της συμφωνίας των συμβούλων Ελ. Σουρανή και Ι. Καλίν του Ιουλίου 2020, ζητεί να επαναληφθούν οι πολιτικές διαβουλεύσεις σε επίπεδο γ.γ. των υπουργείων Εξωτερικών και οι συζητήσεις Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ) μεταξύ των Γενικών Επιτελείων. Πρόσθετα ΜΟΕ δε θα είναι υπέρ των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, όταν μάλιστα ασκούνται πιέσεις για σχετικές συζητήσεις και στο ΝΑΤΟ.

-Δυστυχώς, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ αξιολογεί ότι η Άγκυρα έχει «ειλικρινή διάθεση» για διάλογο και διαμηνύει πως δεν πρέπει να χαθεί η «ευκαιρία» από την ελληνική πλευρά. Δεν αναμένεται αλλαγή στάσης της Ουάσιγκτον, ακόμα και αν η Άγκυρα καταθέσει εξοργιστικές προτάσεις στη διάρκεια των διερευνητικών.

-Το Βερολίνο, παρά τους εξευτελισμούς στις διμερείς σχέσεις του με την Άγκυρα, επιμένει ότι τα συμφέροντα της Δύσης δεν επιτρέπουν να δυσαρεστείται ο κ. Ερντογάν. Γι’ αυτό και αποκλείει την επιβολή κυρώσεων της Ε.Ε., εκτός ίσως της ένταξης ελάχιστων προσώπων και εταιριών στη λίστα των απλών περιοριστικών μέτρων.

ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΜΟΡΑΤΟΡΙΟΥΜ ΕΡΕΥΝΩΝ

Η Άγκυρα ρίχνει στο τραπέζι την ιδέα ανεπίσημου μορατόριουμ ερευνών υδρογονανθράκων εκ μέρους της Ελλάδας, της Κύπρου και της Τουρκίας. «Πρωτότυπη» ιδέα ως προς την ερμηνεία του Διεθνούς Δικαίου, ξεχνώντας την ίδια στιγμή την ανάγκη μορατόριουμ στρατιωτικών δραστηριοτήτων.

Την ίδια ώρα, δε μπορούν να παραγνωρίζονται οι παράλληλες εξελίξεις στο Κυπριακό. Αναρωτιέται κανείς αν μπορεί να υπάρξει ελληνοτουρκική φιλία όταν η Άγκυρα μιλά -ανοιχτά πια- για δύο κράτη στην Κύπρο, με το ένα εξ αυτών να της επιτρέπει και επηρεασμό αποφάσεων της Ε.Ε.!

* Εκδότης του περιοδικού «Άμυνα & Διπλωματία» και σύμβουλος ξένων εταιριών μελέτης επιχειρηματικού ρίσκου για τη ΝΑ Ευρώπη

Όλο και πιο πίσω μεταφέρει την ημερομηνία έναρξης της θερινής σεζόν για όλη τη Μεσόγειο η έξαρση της πανδημίας στις βορειοευρωπαικές χώρες. Παράλληλα, προβληματισμό δημιουργεί στους Έλληνες ξενοδόχους και ο έντονος ανταγωνισμός που ενδέχεται να καταγραφεί μεταξύ των μονάδων, καθώς φέτος αναμένεται σε κάθε προορισμό να ανοίξουν όλα τα ξενοδοχεία, με αποτέλεσμα το κομμάτι της πίτας που αναλογεί σε κάθε ένα να είναι μικρότερο απ’ ό,τι πέρυσι.

Λάμπρος Καραγεώργος

Όπως επισημαίνουν ξενοδοχειακοί κύκλοι που παρακολουθούν από πολύ κοντά τις εξελίξεις, οι προκρατήσεις αυτή την περίοδο είναι ελάχιστες και σε κάθε περίπτωση πολύ χαμηλότερες σε σύγκριση με πέρυσι στην αρχή της περιόδου, όταν και καταγράφονταν νέα ρεκόρ.
Όπως αναφέρει ισχυρός ξενοδοχειακός παράγοντας, αυτή την περίοδο μεγάλο πρόβλημα καταγράφεται από την αγορά της Μεγάλης Βρετανίας, καθώς το σκληρό lockdown που επέβαλε η κυβέρνηση δημιουργεί αρνητική διάθεση για διακοπές στους πολίτες. Επίσης, πρόβλημα συνιστούν και οι καθυστερήσεις που παρουσιάζονται στον εμβολιασμό των Ευρωπαίων, καθώς σχεδόν όλες οι χώρες δείχνουν να μένουν πίσω σε σύγκριση με τον αρχικό προγραμματισμό.

ΧΑΜΗΛΑ ΟΙ ΚΡΑΤΗΣΕΙΣ
Η όλη κατάσταση που παρουσιάζεται στη διαχείριση της πανδημίας αναμένεται να οδηγήσει σε καθυστερημένη έναρξη της τουριστικής περιόδου φέτος, αφού αν και υπάρχει η θέληση για ταξίδια και διακοπές, δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε κρατήσεις. Όπως δείχνουν τα πράγματα, πριν από το τέλος Ιανουαρίου δεν πρόκειται να αλλάξει αυτή η εικόνα.
Έτσι θεωρείται σχεδόν αδύνατο να ξεκινήσει η σεζόν Μάρτιο ή Απρίλιο, με τις εκτιμήσεις να την τοποθετούν μέσα στο Μάιο. Ο αρχικός προγραμματισμός των περισσότερων ελληνικών ξενοδοχείων είναι να ανοίξουν λίγο πριν από το ορθόδοξο Πάσχα, που φέτος «πέφτει» στις 2 Μαΐου, ωστόσο πολλά θα εξαρτηθούν τελικά από το πώς θα αντιμετωπισθεί τους πρώτους μήνες του έτους η πανδημία Covid-19.

Η ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ
ΤΟ ΜΟΝΟ ΣΙΓΟΥΡΟ
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στη «Ν», το μόνο σίγουρο προς το παρόν είναι η αβεβαιότητα για το τι πραγματικά θα συμβεί. Υπάρχει ήδη η περσινή εμπειρία όταν κάθε μέρα διαψεύδονταν οι εκτιμήσεις της προηγούμενης, σημειώνει παράγων της αγοράς και προσθέτει ότι και φέτος μπορεί να συμβεί κάτι ανάλογο, αφού ουσιαστικά παραμένει άγνωστη η πορεία της πανδημίας.
Αυτή η αβεβαιότητα συρρικνώνει τη σεζόν, για την οποία σε κάθε προορισμό θα ανταγωνίζεται μεγαλύτερος αριθμός ξενοδοχείων σε σύγκριση με το 2020, καθώς, όπως αναφέρει άλλος ξενοδοχειακός παράγοντας στη «Ν», δεν είναι δυνατόν για ένα ξενοδοχείο να παραμείνει κλειστό και για δεύτερη σεζόν. Έτσι, σε κάθε προορισμό περισσότερες μονάδες θα διεκδικούν κομμάτια από την «πίτα», με αποτέλεσμα το «κομμάτι» να είναι μικρότερο για την κάθε μονάδα.

ΑΠΟ ΤΑ ΤΕΛΗ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ
Πάντως, οι περισσότεροι ξενοδόχοι θεωρούν ότι πολλά θα αρχίσουν να ξεκαθαρίζουν από το τέλος Ιανουαρίου. Επισημαίνεται ότι το αισιόδοξο σενάριο προβλέπει έσοδα και αφίξεις στα επίπεδα του 50%-60% του 2019, που σημαίνει περίπου 18 εκατ. τουρίστες και πάνω από 10 δισ. ευρώ έσοδα. Εξάλλου, και οι προβλέψεις των Ευρωπαίων tour operators κάνουν λόγο για διάθεση αεροπορικών θέσεων στο 80% αυτών του 2019.
Επίσης, ένα στοίχημα είναι αν θα έχουμε επιμήκυνση της σεζόν μέχρι το τέλος Νοεμβρίου, σε ορισμένους τουλάχιστον προορισμούς.

ΚΟΡΥΦΑΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ
Η ΕΛΛΑΔΑ
Η Ελλάδα παραμένει κορυφαία επιλογή για όσους Ευρωπαίους δηλώνουν έτοιμοι να κάνουν ένα ταξίδι τούς επόμενους έξι μήνες. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ταξιδιών (ETC) «Monitoring Sentiment for Domestic and Intra-European Travel – Wave 3», η Ελλάδα βρίσκεται στην πέμπτη θέση με ποσοστό 5,6% και ακολουθεί τις μεγαλύτερες πληθυσμιακά τουριστικές αγορές. Ειδικότερα, πρώτη είναι η Ισπανία με ποσοστό προτίμησης 8,2%, δεύτερη η Ιταλία με 8,1%, τρίτη η Γαλλία με 7,1% και τέταρτη η Γερμανία με 6,3%. Στην αντίστοιχη μέτρηση που είχε προηγηθεί το Νοέμβριο του 2020 η χώρα μας ήταν και πάλι στην πέμπτη θέση με ποσοστό 5,5% (και τότε προηγούνταν οι Ισπανία, Ιταλία, Γαλλία και Γερμανία), ενώ στην πρώτη έρευνα που είχε διεξαχθεί τον περασμένο Οκτώβριο βρισκόταν στην τέταρτη θέση με 6,2% (τότε προηγούνταν οι Ισπανία, Γαλλία και Ιταλία).

Στην ανακοίνωση που ακολούθησε τον κυβερνητικό ανασχηματισμό διαβάσαμε ότι αυτός «σηματοδοτεί ένα νέο ξεκίνημα». Επίσης, διαβάσαμε ότι «οι όποιες αλλαγές αποκρυσταλλώνουν τις προτεραιότητες του επόμενου χρονικού διαστήματος, αλλά και την προσπάθεια για υπέρβαση καθυστερήσεων». Αφού αφήσουμε κατά μέρος τις υπερβάσεις των καθυστερήσεων, που αποτελούν μόνιμη κατάσταση όλων των κυβερνητικών προγραμμάτων από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους, ας μείνουμε στις προτεραιότητες για την οικονομία του επόμενου χρονικού διαστήματος.

Κώστας Μελάς*

Τα προβλήματα στην ελληνική οικονομία είναι πολλά και δύσκολο να επιλυθούν και καθόλου δεν πρέπει να χαμογελούν με αυταρέσκεια οι κυβερνητικοί παράγοντες. Η εναπόθεση των ελπίδων για επίλυση των προβλημάτων στους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης δεν ανταποκρίνεται στη σκληρή πραγματικότητα της ελληνικής οικονομίας.
Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθούμε με δύο από τα πλέον σοβαρά προβλήματα που ταλανίζουν την οικονομία και υπό μίαν έννοια αποτελούν υπαρκτούς περιορισμούς για την εξέλιξή της.
Πρόκειται για τα μεγέθη του δημοσίου και ιδιωτικού χρέους.
Το 2020, εκτός των άλλων αρνητικών επιδόσεων στο σύνολο των μακροοικονομικών μεγεθών, έκλεισε με δημόσιο χρέος ύψους 338 δισ. ευρώ (περίπου 208% του ΑΕΠ) και με ιδιωτικό χρέος πάνω από 240 δισ. ευρώ ή 148% του ΑΕΠ. Υπόψιν ότι στο ποσό αυτό δε συμπεριλαμβάνονται οι αγνώστου ύψους οφειλές μεταξύ ιδιωτών.
Η βιωσιμότητα του ελληνικού δημοσίου χρέους εξαρτάται, κατ’ αρχάς, από την τήρηση των συμφωνιών από τους Ευρωπαίους δανειστές. Από το επιτόκιο δανεισμού προκειμένου να αναχρηματοδοτούνται οι δανειακές υποχρεώσεις της χώρας και γι’ αυτό η νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας είναι ουσιαστική. Επίσης η βιωσιμότητα του χρέους μας εξαρτάται από το ρυθμό μεγέθυνσης του ΑΕΠ.
Όλα αυτά συνοψίζονται στο παρακάτω απόσπασμα της Έκθεσης της Τραπέζης της Ελλάδος (Ενδιάμεση Έκθεση για τη Νομισματική Πολιτική, Δεκέμβριος 2020, σ. 128-131) όπου αναφέρεται: «Η ανάλυση βιωσιμότητας του δημόσιου χρέους υπόκειται σε μεγάλες αβεβαιότητες, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της υγειονομικής κρίσης. Αρνητικές επισφάλειες σχετίζονται κυρίως με τα εξής:
-Ένα ενδεχόμενο νέο κύμα της πανδημίας και η λήψη επιπλέον μέτρων περιορισμού της είναι πιθανόν να καθυστερήσουν την οικονομική ανάκαμψη και να απαιτήσουν επιπλέον μέτρα δημοσιονομικής επέκτασης.
-Μία ενδεχόμενη αντιστροφή των πολύ ευνοϊκών υποθέσεων σχετικά με το κόστος αναχρηματοδότησης και τη στήριξη των ελληνικών ομολόγων από την ΕΚΤ (για όσο διάστημα τα ελληνικά ομόλογα υπολείπονται της επενδυτικής βαθμίδας αξιολόγησης) ενδέχεται να μετριάσει ή και να αντιστρέψει τη θετική συμβολή της διαφοράς μεταξύ έμμεσου επιτοκίου και ρυθμού ανάπτυξης (snowball effect).
-Μια ηπιότερη ανάκαμψη της οικονομίας έναντι του βασικού σεναρίου ενδέχεται να δυσχεράνει την αποπληρωμή των αναβαλλόμενων φορολογικών υποχρεώσεων, των κρατικών δανείων και των εγγυήσεων που έχουν χορηγηθεί για την ενίσχυση της ρευστότητας των επιχειρήσεων, στο πλαίσιο των μέτρων στήριξης της οικονομίας.
-Η βραχυπρόθεσμη αύξηση του δημόσιου χρέους και των ακαθάριστων χρηματοδοτικών αναγκών του Δημοσίου δεν αναμένεται να υπονομεύσει τη μεσομακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του χρέους, υπό την προϋπόθεση ότι οι δημοσιονομικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της πανδημίας είναι προσωρινού χαρακτήρα και η μακροοικονομική ισορροπία θα αποκατασταθεί σύντομα.
-Παρ’ όλα αυτά, οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες (ως ποσοστό του ΑΕΠ) μέχρι τα μέσα της επόμενης δεκαετίας προβλέπεται ότι θα είναι αρκετά αυξημένες σε σχέση με τις προ πανδημίας εκτιμήσεις, κινούμενες οριακά κοντά στο συμφωνηθέν όριο 15% του ΑΕΠ, γεγονός που αφήνει λιγοστά περιθώρια για δημοσιονομική χαλάρωση και υπογραμμίζει την αναγκαιότητα διατήρησης του ευνοϊκού κλίματος των αγορών προς την Ελλάδα.
-Η αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων του ευρωπαϊκού Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας και η συνέχιση της στήριξης των ελληνικών ομολόγων από την ΕΚΤ μπορούν να συμβάλουν αποφασιστικά, ανατρέποντας μεσοπρόθεσμα τις αρνητικές επιδράσεις της πανδημίας».

Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ
Αν έτσι έχουν τα πράγματα για το δημόσιο χρέος, η διαχείριση του ιδιωτικού -ειδικά- χρέους, αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση της νέας χρονιάς, καθώς από αυτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό το κατά πόσον θα υπάρξουν χιλιάδες πτωχευμένες επιχειρήσεις, απολύσεις εργαζομένων και δραματική αύξηση της ανεργίας αλλά και μια νέα γενιά μη αποτελεσματικών δανείων που θα βαρύνουν για ακόμη μια φορά τους ισολογισμούς των τραπεζών.
Η πραγματικότητα είναι αδήριτη. Κάθε ημέρα, με την οικονομία σε συνθήκες lockdown ή μερικής δραστηριότητας το πρόβλημα διογκώνεται, καθώς συσσωρεύονται ολοένα και περισσότερες υποχρεώσεις, συνεπώς και τα συνολικά χρέη, οι οποίες αναστέλλονται προκειμένου να αποπληρωθούν «στο προσεχές μέλλον», όταν ελπίζεται ότι θα έχει ομαλοποιηθεί η κατάσταση. Η ελπίδα πεθαίνει τελευταία και αυτή τη φορά ονομάζεται πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης!
Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία από το επιστρεπτέο κομμάτι των τεσσάρων φάσεων της επιστρεπτέας προκαταβολής αλλά και των φορολογικών υποχρεώσεων που έχουν ανασταλεί μέχρι τον Απρίλιο, έχουν συσσωρευτεί επιπλέον χρέος συνολικού ύψους περίπου 7-8 δισ. ευρώ. Οι αναστολές δανειακών υποχρεώσεων από τις τράπεζες προσθέτουν επιπλέον 9-10 δισ. ευρώ στο συνολικό λογαριασμό, ενώ μόνο εκτιμήσεις μπορούν να γίνουν για τα απλήρωτα τιμολόγια και τις επιταγές που έχουν «παγώσει» με κρατική παρέμβαση.

ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΠΛΗΡΩΜΩΝ
Με το ποσό των φορολογικών και ασφαλιστικών υποχρεώσεων σε αναστολή να έχει ήδη ξεπεράσει τα 3 δισ. ευρώ – και ενώ αναμένονται νέες αναστολές για το πρώτο τρίμηνο του 2021 – θεωρείται πρακτικά πολύ δύσκολο αυτά τα χρέη να πληρωθούν μέσα στην περίοδο 2021-2022 και ταυτόχρονα με τις τρέχουσες φορολογικές υποχρεώσεις των συγκεκριμένων ετών.
Η κυβέρνηση είναι αναγκασμένη, εκ των πραγμάτων, να επανεξετάσει στο σύνολό τους τα μέτρα προσωρινού χαρακτήρα που έλαβε μέσα στο 2020 για να διευκολύνει τους οφειλέτες στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα, με στόχο να δοθεί μια μόνιμη λύση πριν εκδηλωθούν μαζικά φαινόμενα αδυναμίας πληρωμών.
Είναι δύσκολο να βρεθούν μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση εντός του πλαισίου που θέτουν οι δανειστές και το οποίο περιγράφεται απλά με μια φράση: διασφάλιση της κουλτούρας πληρωμών και όχι οριζόντιες λύσεις τις οποίες θα εκμεταλλευθούν ακόμη και όσοι μπορούν να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους.
Παράλληλα, η πίεση των επιχειρηματιών, ειδικά των ιδιοκτητών μικρομεσαίων επιχειρήσεων, για οριζόντια απομείωση του χρέους και εκτεταμένα διευκολυντικά προγράμματα πληρωμών είναι μεγάλη. Το τι θα πράξει το οικονομικό επιτελείο θα το δούμε στο άμεσο μέλλον. Το πιο πιθανό είναι ότι θα ληφθούν συμβιβαστικά ημίμετρα μικρής αποτελεσματικότητας.

*Ο Κώστας Μελάς διδάσκει oικονομικά στο Πάντειο πανεπισ

Ο ανασχηματισμός ήταν πάντα μία δύσκολη εξίσωση για κάθε πρωθυπουργό. Το γεγονός ότι έχει το θεσμικό προνόμιο να μοιράζει χαρτοφυλάκια, δηλαδή πολιτική εξουσία, δε σημαίνει ότι μπορεί να το κάνει αποκλειστικά και μόνο με βάση την προσωπική του εκτίμηση για τα πρόσωπα. Είναι προφανές πως λαμβάνει υπόψη του σειρά παραγόντων. Ο Κυριάκος δεν αποτελεί εξαίρεση. Πριν αναφερθώ στον τωρινό ανασχηματισμό, ας μου επιτραπεί μία γενική αναφορά σ’ αυτούς τους παράγοντες.

Σταύρος Λυγερός*

Δε μιλάμε για δικομματικές ή τρικομματικές κυβερνήσεις, οπότε η σύνθεση του Υπουργικού Συμβουλίου αποτελεί και θεσμικά αντικείμενο διαπραγμάτευσης μεταξύ των πολιτικών αρχηγών κι αυτών με τα κόμματά τους. Μιλάμε για μονοκομματική κυβέρνηση, προϊόν αυτοδυναμίας. Και σ’ αυτή την περίπτωση, όμως, οι εσωκομματικές ισορροπίες είναι ένας μόνο από αυτούς τους παράγοντες, ο πιο προφανής.

Όταν λέμε εσωκομματικές ισορροπίες εννοούμε τρία πράγματα:

-Πρώτον, ισορροπίες εντός του πρωθυπουργικού κύκλου, ή αλλιώς εντός των «προεδρικών».

-Δεύτερον, ισορροπίες ανάμεσα στους προεδρικούς και στις άλλες εσωκομματικές ομάδες.

-Τρίτον, ισορροπίες στο επίπεδο της γεωγραφικής εκπροσώπησης. Αυτές οι ισορροπίες, μάλιστα, αποκτούν αυξημένη βαρύτητα εάν υπάρχει προοπτική εκλογών, όπως τώρα.

Πέρα, ωστόσο, από τις ορατές εσωκομματικές ισορροπίες, υπάρχουν και οι εξωκομματικές, που σχεδόν πάντα είναι «αόρατες». Οι προτιμήσεις του ευρωιερατείου για πρόσωπα που θα αναλάβουν χαρτοφυλάκια, όπως π.χ. το Οικονομικών, λαμβάνονται περισσότερο ή λιγότερο υπόψη. Το ίδιο και οι προτιμήσεις της Ουάσιγκτον για το ποιοι θα αναλάβουν ειδικά χαρτοφυλάκια, όπως το Εξωτερικών, το Άμυνας και το Προστασίας του Πολίτη.

Τέλος, υπάρχει και ένα άλλο επίπεδο εξωκομματικών ισορροπιών: οι προτιμήσεις των ολιγαρχών του πλούτου και των Μίντια. Όσο κι αν δεν ομολογείται, ο πρωθυπουργός λαμβάνει κι αυτές υπόψη του όταν συνθέτει την κυβέρνησή του. Κι αυτό, επειδή η τοποθέτηση του ενός ή του άλλου υπουργίσιμου μπορεί να εξασφαλίσει την οικονομική ή μιντιακή στήριξη του ενός ή του άλλου ολιγάρχη.

«ΩΣ ΕΝΑ ΒΑΘΜΟ»

Όλα τα παραπάνω είναι ως ένα βαθμό αναπόφευκτα. Η πολιτική επιλογή δεν ήταν ποτέ η προβολή αποκλειστικά και μόνο της βούλησης του εκάστοτε ηγέτη, πολύ περισσότερο σε κοινοβουλευτικά καθεστώτα, όπου η διαπλοκή αποτελεί μη θεσμική, αλλά υπαρκτή συνιστώσα. Ούτως εχόντων των πραγμάτων, η κρίσιμη λέξη είναι το «ως ένα βαθμό». Κι όλα δείχνουν πως εδώ υπάρχει ζήτημα.

Ας μιλήσουμε τώρα για τον τωρινό ανασχηματισμό. Για να τον κρίνουμε είναι απαραίτητο να γυρίσουμε στον Ιούλιο 2019 για να ιχνηλατήσουμε τα κριτήρια, με τα οποία ο Μητσοτάκης είχε τότε σχηματίσει την κυβέρνηση. Θα παρακάμψω τη δέσμευση που είχαμε ακούσει και από αυτόν και από τους προκατόχους του περί ολιγομελούς και ευέλικτου σχήματος.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα στερεότυπο, το οποίο προσέλαβε διαστάσεις «αναμφισβήτητης αλήθειας» μόνο και μόνο επειδή οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη είναι συνήθως μικρότερες σε αριθμό. Μόνο που ό,τι δουλεύει καλά σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δε σημαίνει πως θα δουλέψει καλά και εδώ. Στην Ελλάδα η δημόσια διοίκηση είναι παραδοσιακά ευνουχισμένη από το πολιτικό-κομματικό σύστημα.

Ως εκ τούτου, οι υπουργοί, υφυπουργοί και γενικοί γραμματείς κάνουν σε μεγάλο βαθμό διαχείριση κι όχι μόνο πολιτικό σχεδιασμό, όπως είναι ο ρόλος τους. Αυτό δεν αλλάζει με διοικητική απόφαση. Χρειάζεται, λοιπόν, να οικοδομηθεί μία άλλη κουλτούρα στη σχέση κυβέρνησης – δημόσιας διοίκησης για να μπορούν οι υπουργοί να περιορίζονται στον πολιτικό σχεδιασμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι ενώ όλοι οι ερχόμενοι πρωθυπουργοί «ορκίζονται» ότι θα σχηματίσουν «μικρή και ευέλικτη κυβέρνηση», όταν έρχεται η ώρα και την ανακοινώνουν ο αριθμός υπουργών και υφυπουργών συνήθως υπερβαίνει τους 50. Ο Μητσοτάκης, μάλιστα, με τον τωρινό ανασχηματισμό κόντεψε να πιάσει το 60.

Η «ΤΟΥΡΤΑ» ΚΑΙ ΤΑ «ΚΕΡΑΣΑΚΙΑ»

Τον Ιούλιο 2019, ο Μητσοτάκης «πάντρεψε» υπουργούς, που κατά κανόνα ήταν παραδοσιακοί βουλευτές της ΝΔ με ένα μεγάλο αριθμό εξωκοινοβουλευτικών υφυπουργών, οι οποίοι κατά κανόνα προέρχονταν από τον ιδιωτικό τομέα, συχνά από πολυεθνικές και είχαν χαρακτηρισθεί τεχνοκράτες. Σε προηγούμενες κυβερνήσεις υπήρχαν κάποια τέτοια πρόσωπα, αλλά στην πρώτη κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν επρόκειτο για «κερασάκια στην τούρτα», αλλά για τη δομή της ίδια της «τούρτας».

Κεντρικός στόχος του πρωθυπουργού ήταν και παραμένει, αφενός ο απόλυτος έλεγχος του κυβερνητικού μηχανισμού, αφετέρου η εφαρμογή προσωπικών πολιτικών επιλογών του. Για να τον επιτύχει, κινήθηκε σε δύο επίπεδα: Πρώτον – όπως προανέφερα – διόρισε εξωκοινοβουλευτικούς υφυπουργούς, οι οποίοι είχαν αναφορά στον ίδιον κι όχι συνολικά τη ΝΔ. Υπενθυμίζουμε ότι ο πατήρ Μητσοτάκης την περίοδο 1990-93 ήλεγχε τους υπουργούς του, μέσω επιλεγμένων από τον ίδιο γενικών γραμματέων.

Δεύτερον, υπό τον τίτλο «Επιτελικό Κράτος» συγκρότησε «πρωθυπουργείο», το οποίο ουσιαστικά αναγορεύθηκε σε κέντρο λήψης όλων σχεδόν των κυβερνητικών αποφάσεων. Οι υπουργοί συγκριτικά με το παρελθόν υποβαθμίσθηκαν. Όσοι, μάλιστα, έχουν δική τους πολιτική υπόσταση συνήθως εγκλωβίσθηκαν ανάμεσα στο «πρωθυπουργείο» και ενίοτε στον αναπληρωτή ή υφυπουργό τους.

Ο Μητσοτάκης, μάλιστα, είχε φροντίσει οι υφυπουργοί να έχουν εκ των προτέρων καθορισμένες από τον ίδιον αρμοδιότητες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι υπουργοί είδαν στην πορεία τις σημαντικότερες αρμοδιότητές τους να μεταβιβάζονται σε υφισταμένους τους, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Γεωργιάδη και τον Παπαθανάση στο Ανάπτυξης.

Ο ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΣΤΡΕΦΕΤΑΙ
ΣΤΟΥΣ ΒΟΥΛΕΥΤΕΣ

Από τον Ιούλιο ήταν εμφανές ότι ο Μητσοτάκης είχε επενδύσει μεγάλες προσδοκίες στους τεχνοκράτες που υφυπουργοποίησε. Προφανώς, πίστευε ότι λόγω της θητείας τους σε μεγάλες εταιρείες θα μπόλιαζαν τα υπουργεία με το managerial πνεύμα που κυριαρχεί σ’ αυτές. Ποιος δε θυμάται τον «μετά βαΐων και κλάδων» διορισμό του Γρηγόρη Ζαριφόπουλου στη θέση του υφυπουργού Ψηφιακής Διακυβέρνησης, λόγω του γεγονότος ότι ήταν διευθυντικό στέλεχος στη Google.

Τώρα, ο «μάγος» του ψηφιακού μας κόσμου Ζαριφόπουλος αποπέμφθηκε και αντικαταστάθηκε από τον βουλευτή Άρτας Γιώργο Στύλιο, φροντιστή το επάγγελμα, αλλά με πλούσιες κομματικές περγαμηνές. Τί άραγε συνέβη; Μήπως ο Μητσοτάκης συνειδητοποίησε ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς όπως τα σκεφτόταν; Μάλλον όχι. Είναι πολιτικά αφελής, πάντως, η άποψη ότι ο κρατικός μηχανισμός μπορεί να λειτουργήσει όπως μία μεγάλη εταιρεία.

Ενάμιση χρόνο μετά, ο πρωθυπουργός «γεμίζει» την κυβέρνηση με βουλευτές, κατά κανόνα χωρίς τεχνοκρατικό υπόστρωμα. Το Μαξίμου δεν ένοιωσε την ανάγκη να εξηγήσει τη μερική στροφή του. Η τρέχουσα ερμηνεία είναι ότι έβαλε στην κυβέρνηση βουλευτές εν όψει των εκλογών που σχεδιάζει. Τις ψήφους, άλλωστε, φέρνουν οι βουλευτές, όχι οι εξωκοινοβουλευτικοί τεχνοκράτες. Καλές, λοιπόν, είναι οι ιδεολογικές εκλεκτικές συγγένειες, αλλά καλύτερες οι ψήφοι, ειδικά τώρα που αρχίζουν να συσσωρεύονται σύννεφα στον κυβερνητικό ορίζοντα…

*Ο Σταύρος Λυγερός έχει εργασθεί σε εφημερίδες (για 23 χρόνια στην Καθημερινή), ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Σήμερα είναι πολιτικός-διπλωματικός σχολιαστής στον τηλεοπτικό σταθμό OPEN και διευθυντής του ιστότοπου SLpress.gr. Συγγραφέας 16 βιβλίων. Μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής στην εξέγερση του Πολυτεχνείου το Νοέμβριο του 1973.